Hoofdstuk 4: Werkt het WK niet averechts voor de Qatari, vanwege alle negatieve publiciteit?

Hoewel het een geruststellende hypothese is dat alle publiciteit rond de moderne slavernij uiteindelijk slecht uitpakt voor Qatar, heeft dit idee voor mij altijd ongeloofwaardig gevoeld. Het lijkt me vergezocht dat de Qatarese koninklijke familie zich, vanuit haar ivoren toren, druk maakt om de commotie.

Ik stel het me ongeveer zo voor:

Mohammed Bin Al-Thani kijkt naar de foto op zijn bureau en glimlacht. Daar staat hij, zoon van de emir van Qatar en hoofd van de State of Qatar’s Supreme Committee for Delivery and Legacy (een bombastische naam voor organiserend comité van het WK), met de Wereldbeker in zijn handen. Toen nog maar een 22-jarig broekie, geflankeerd door Sepp Blatter en Jérôme Valcke. Die twee kregen recent nog eens zes jaar extra schorsing van de FIFA[1]NOS Voetbal. (2021, 24 maart). Oud-FIFA-preses Blatter krijgt nog eens dik zes jaar schorsing aan z’n broek. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Ze hadden hun rol, maar die is nu uitgespeeld. Geen probleem. Al-Thani doet liever zaken met Gianni Infantino, die weet tenminste hoe je een sympathiek imago in stand houdt. 

Een bediende komt de riante werkkamer binnen, plaatst een kop koffie op het bureau, buigt en maakt weer dat hij wegkomt. Voor Mohammed is het als het tikken van de klok: hij merkt het niet eens. Hij klapt zijn laptop open en begint zijn werkdag zoals altijd met de mondiale nieuwspagina’s. Tevreden scrollt hij langs de kommer en kwel van het moment zonder het woord ‘Qatar’ tegen te komen. Pas onder het kopje ‘Sport’ herkent hij de vijf letters van zijn glorieuze natie: ‘Lucas Hernandez predicts ‘perfect’ World Cup as Qatar human rights row rages’[2]Goal Africa. (2021, 25 maart). Lucas Hernandez predicts ‘perfect’ World Cup as Qatar human rights row rages. [Video]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Mohammed klikt op het filmpje en ziet hoe Frankrijk-international en Bayern München-verdediger Lucas Hernandez op een persconferentie spreekt over het WK: “Ik ga het niet hebben over mensenrechten. Iedereen heeft z’n eigen mening. Ik denk dat alles perfect zal zijn in Qatar voor het WK. Ik ken de omstandigheden van de arbeiders niet en ik zal niet meedoen aan deze discussie. Het is niet aan mij om te bepalen wat goed of fout is.”

Al-Thani neemt een slok van zijn koffie en gaat achterover zitten. Alles verloopt volgens plan. Voor iedere Noorse voetballer met ‘Human rights on and off the pitch’ op zijn shirt[3]BBC Sport. (2021, 25 maart). Norway players wore T-shirts bearing the message ‘Human rights on and off the pith’ before their 2022 World Cup qualifier against Gibraltar to show support for Qatar … Continue reading is er wel een Hernandez die beweert zich buiten de discussie te houden, maar tegelijkertijd Qatar de hemel in prijst. De wereldsterren van het voetbal zijn twintigers en dertigers met grote ambities en miljoenen op hun bankrekening: ze hebben veel meer gemeen met Mohammed Bin Al-Thani dan met een arbeidsmigrant. Van hen heeft Qatar niks te vrezen. Toch, om zeker te zijn, heeft Al-Thani wat iconen ingelijfd als ambassadeur: David Beckham, Tim Cahill, Cafú, Samuel Eto’o, Xavi en Mohammed Aboutrika [4]Ambassadors. Geraadpleegd op 6 oktober 2021 van Qatar 2022: https://www.qatar2022.qa/en/about/ambassadors. Het begint er steeds meer op te lijken dat die investering niet eens nodig was.

Hij drinkt zijn koffie op en drukt op het belletje. De bediende stond al klaar met de volgende kop en plaatst die zorgvuldig op het bureau. Nu kijkt Al-Thani hem wel aan en hij glimlacht tevreden. Ze werken hard, die Indiërs, of Nepalezen, of waar ze ook vandaan komen. En ze klagen niet. Of er is niemand die hun geklaag hoort, dat kan ook.

Deze ochtend in het leven van Mohammed Bin Al-Thani ligt waarschijnlijk alsnog ver van de realiteit. Want de kans dat Al-Thani zich überhaupt interesseert in wat Westerse media over zijn land schrijven, lijkt me klein. Als er grote onthullingen gedaan worden komt hij met een statement, maar hij zal er niet wakker van liggen als wat clubs en internationals uit Noorwegen zich uitspreken tegen het WK. Het enige wat hij zou vrezen is een boycot door grote landen, maar die is er nooit gekomen. Het toernooi gaat sowieso door, zelfs Amnesty International pleit daarvoor[5]Wil Amnesty een boycot van het WK? Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Amnesty International: https://www.amnesty.nl/wat-we-doen/landen/qatar/wil-amnesty-wk-boycot.

Natuurlijk zou het dan prachtig zijn als alle negatieve aandacht voor de mensenrechtenschendingen ervoor zorgt dat de rest van de wereld Qatar ziet als een vreselijk land waar je niets mee te maken wil hebben. Het zou een poëtische vorm van rechtvaardigheid zijn en het offer van de moderne slaven nog enigszins zinnig maken. Maar is deze vorm van ‘rechtvaardigheid’ aan de dwangarbeiders besteed?

Ten eerste is de negatieve aandacht voor Qatar helemaal niet zo groot. Alle partijen wijzen naar elkaar. Voetballers zoals Hernandez, maar ook maatschappelijk meer betrokken spelers als Georginio Wijnaldum[6]NOS Voetbal. (2021, 23 maart). Vraag over Qatar en racisme leidt tot felle reactie bij Wijnaldum. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading, voelen zich niet geroepen om zich sterk uit te spreken. Zij vinden – terecht – dat het aan de voetbalbonden is om een statement te maken. Die doen dat halfzacht en benoemen daarin vaak de valse hoop dat het WK voor positieve veranderingen gaat zorgen, zoals de KNVB doet[7]NU Sport. (2022, 29 maart). KNVB neemt petitie tegen WK in Qatar aan: ‘Maar een boycot werkt tegengesteld’. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Bij vragen over een boycot verwijzen ze naar mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Human Rights Watch, die op hun beurt zeggen dat het WK door moet gaan omdat anders de gastarbeiders zonder geld komen te zitten. De bal lijkt dan bij journalisten te liggen, maar ook die zitten in een spagaat. Volkskrant-journalist Willem Vissers verklaarde in 2014[8]Vissers, W. (2014, 25 maart). ‘Ik ga niet naar het WK in Qatar; het verkwanselen van een sport kent grenzen’. [Column]. Geraadpleegd van de Volkskrant: … Continue reading nog dat hij niet naar Qatar zou gaan, maar was daar in 2019[9]De Nieuws BV. (2019, 19 december). WK Voetbal 2022 in Qatar: moeten journalisten het boycotten? [Podcast]. Geraadpleegd op NPO Radio 1: … Continue reading aan gaan twijfelen: “Ik heb toen een column geschreven in de hoop dat het iets op zou leveren. Er gebeurde niks. Wat heeft het dan voor zin? Als alles toch al bepaald is, kan ik er dan toch niet net zo goed naartoe gaan en er kritisch over schrijven? En dat is niet zo’n goed argument, want als je daar eenmaal bent en het WK is begonnen, dan zijn die werkkampen allemaal weg, want die stadions zijn dan klaar. Dus dat is ook een beetje onzin.” In hetzelfde gesprek met NPO Radio 1 zegt Algemeen Dagblad-columnist Sjoerd Mossou: “Iedereen moet zijn eigen morele afweging maken. Dus het is niet zo dat de individuen daar geen rol in kunnen spelen, maar clubs en bonden hebben wel een grotere verantwoordelijkheid dan een linksback of een journalist.” Zo is de cirkel rond en doet niemand daadwerkelijk iets.

Ten tweede zou zelfs écht negatieve aandacht in de media, via grootschalige statements of andere initiatieven waarbij niet geboycot wordt, geen probleem zijn voor de Qatari. Om te begrijpen hoe dat komt, is het belangrijk te begrijpen waarom Qatar nou eigenlijk zo gigantisch investeert in het organiseren van het WK. 

De Qatari zelf doen volop onderzoek naar de relatie tussen sport en de toekomst van hun land. Een vooraanstaande deskundige is socioloog Mahfoud Amara, professor aan de Qatar University. Hij plaatst het organiseren van sportevenementen door Qatar in een bredere context[10]Amara, M. (2005). ‘2006 Qatar Asian Games: A ‘Modernization’ Project from Above?’ In: Sport in Society 8(3), p. 493-514. . Het land Qatar staat in de 21e eeuw voor meerdere uitdagingen. Zo wordt er getwijfeld aan de monarchie in een periode waarin de roep om politieke hervormingen zowel uit binnen- als buitenland steeds sterker wordt. Ook is er de achtergestelde positie van arbeidsmigranten en vrouwen. Bovendien raakt de olie ooit op en zal er een meer diverse economie opgezet moeten worden, waarin de dienstensector en toerisme een belangrijke rol kunnen spelen (daarom maakte een Qatar een half uur durende video met David Beckham in de hoofdrol, waarin hij het land aanprees als toeristische bestemming[11]Griffin, L. (2022, 30 augustus) David Beckham raves about ‘incredible’ Qatar in new tourism video despite country’s human rights record. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading). Wadih Ishac, professor sports management, ook aan de Qatar University, voegt daar nog de geopolitieke situatie van het land aan toe[12]Ishac, W. (2018). Furthering national development through sport, the case of Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: https://www.theses.fr/2018UBFCH037.pdf: Qatar is een klein handelsland met weinig militaire macht, in een onrustige regio. Het heeft het geregeld aan de stok met de machtige buurlanden Saudi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. Daarom moet het goede banden onderhouden met zowel de VS als China voor bescherming, maar ook met andere Arabische landen. Het kan zich niet permitteren om zich van de rest van de wereld af te sluiten, maar moet zich juist mondiaal profileren als een modern land waar zaken mee gedaan kan worden (zoals uitgebreid beschreven in de ‘Qatar National Vision 2030’, in opdracht van de Al-Thani’s[13]General Secretariat For Development Planning. (2008). Qatar National Vision 2030 [PDF-versie]. Geraadpleegd van: https://www.gco.gov.qa/wp-content/uploads/2016/09/GCO-QNV-English.pdf). 

En daar komt sport om de hoek kijken. Amara noemt dit de ‘sportificatie’ van het Arabisch Schiereiland: “De golfstaten doen grote investeringen in het organiseren en sponsoren van ’s werelds grootste sportevenementen en het bouwen van sportinfrastructuur. Het doel is om het Arabisch Schiereiland open te stellen voor de zakenwereld en om een wereldwijde reputatie op te bouwen als vooraanstaande bestemming voor internationale sportevenementen.” In het geval van Qatar hoopt het land bovendien aansprekende sportieve prestaties te behalen in allerlei sporten, waarvoor topatleten uit andere landen genaturaliseerd worden. Dit alles om een beeld van een nieuw, modern Qatar neer te zetten, niet alleen voor de buitenwereld maar ook vooral voor de eigen bevolking, die de koninklijke familie anders misschien niet langer zou tolereren. Brood en spelen. Ishac omschrijft het als volgt: “Sport wordt gebruikt als middel om het systeem te ondersteunen. Sport is een spiegel voor de normen en waarden van een samenleving. Daarom is sport een aantrekkelijke manier voor een regering om de steun voor zichzelf te vergroten. Deze steun is niet alleen intern, maar kan ook extern werken om meer ‘soft power’ te verkrijgen, vooral door diplomatieke relaties met andere landen te verbeteren. Sport is een manier om verschillende systemen en regimes tegenover elkaar te zetten, als vervanger van oorlog. ‘Soft power’ (macht via diplomatie) vervangt ‘hard power’ (militaire macht) terwijl landen het tegen elkaar opnemen en supporters van de wedstrijden genieten.”

Qatar wil deel zijn van de globale wereld en welke sport is er globaler dan voetbal? En welk toernooi globaler dan het WK? Alleen de Olympische Spelen trekken een nog groter internationaal publiek. Toch moeten we dit toernooi vanuit Qatarees perspectief niet groter maken dan het is. Het is slechts een onderdeel van de bredere strategie om het land aan te laten haken bij de wereldwijde gemeenschap. Andere pijlers van deze strategie zijn de internationale nieuwszender Al Jazeera en sportzender BeIN Sports[14]Henderson, S. (2000, 8 december). The ‘al-Jazeera Effect’: Arab Satellite Television and Public Opinion. [Artikel]. Geradpleegd van The Washington Institute for Near East Policy: … Continue reading, het opbouwen van enorme kunstcollecties[15]Adam, G. & Burns, C. (2011, 7 juli). Qatar revealed as the world’s biggest contemporary art buyer. [Artikel]. Geraadpleegd van The Art Newspaper: … Continue reading [16]Collecting practices of the Al-Thani Family. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Collecting_practices_of_the_Al-Thani_Family, waarmee Qatar in eigen land en daarbuiten exposeert, het positioneren van Qatar Airways als één van de beste vliegmaatschappijen ter wereld, de overname van Paris Saint-Germain en natuurlijk het organiseren van andere sporttoernooien, zoals de Asian Games van 2006 en het WK Handbal van 2015. Dit alles vergroot de soft power van de oliestaat. Omdat Qatars militaire macht (hard power) zo klein is en de huidige inkomstenbron van olie ooit opraakt, moet het vol inzetten op soft power: de culturele, diplomatieke en zakelijke invloed die het uitoefent[17]Grix, J. & Lee, D. (2013). ‘Soft Power, Sports Mega-Events and Emerging States: The Lure of the Politics of Attraction’. In: Global Society 27(4), p. 521-536.. Als de hele wereld Hollywoodfilms kijkt en snakt naar ‘The American Dream’, zijn de Verenigde Staten machtig zonder ook maar één keer militair in te grijpen. En iedereen wil zaken met ze doen. Iets vergelijkbaars hoopt Qatar via de bovenstaande wegen te bereiken.

Op deze manier is het WK een propagandamiddel. Maar propaganda gericht aan wie? In ieder geval niet aan de gemiddelde voetbalsupporter uit de Westerse wereld. Qatar wil volgens Ishac toeristen trekken, maar dan vooral welgestelde zakenreizigers en hun families. Mensen met geld. Een daaraan verwant doel is om zakenrelaties aan te gaan en dat gaat prima: zie Bayern München[18]Ford, M. (2021, 22 februari). Bayern Munich CEO Karl-Heinz Rummenigge defends club’s involvement with Qatar – but not all are convinced. [Artikel]. Geraadpleegd van Deutsche Welle: … Continue reading, Ajax[19]NU.nl. (2019, 1 november). Ajax naar Qatar: ‘Triest dat geld meer telt dan mensenrechten’. [Podcast]. Geraadpleegd van: … Continue reading en PSV[20]Elfrink, R. (2019, 16 november). PSV maakt het zichzelf niet makkelijk met een keuze voor Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van Eindhovens Dagblad: … Continue reading

die er lucratieve tripjes maken terwijl ze best weten wat er qua mensenrechten gebeurt. En Shell is de grootste buitenlandse investeerder in Qatar[21]Projects and sites. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Shell: https://www.shell.com.qa/en_qa/about-us/projects-and-sites.html. Ook rond het WK zelf zijn buitenlandse bedrijven er snel bij om een graantje mee te pikken. Het Turkse Tekfen Construction is één van de grootste aannemers voor de bouw van stadions en infrastructuur[22]World Construction Network. (2017, 24 februari). Main constructor chosen for 2022 FIFA World Cup Qatar stadium. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Het Britse bouwbedrijf Carillion kwam in opspraak voor de manier waarop het haar arbeiders behandelde[23]Lloyd-Roberts, S. (2014, 8 december). Qatar 2022: Construction firms accused amid building boom. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC News: https://www.bbc.com/news/business-30295183. Daarnaast noemt Ishac ook hooggeschoolde expats en docenten, die moeten helpen om de kenniseconomie in Qatar te versterken, als belangrijke doelgroepen. Geen van deze groepen vindt het blijkbaar een probleem dat moderne slavernij aan de orde van de dag is. Er is geld te verdienen in Qatar, dus waarom zou je verder nog vragen stellen?

Daarnaast moet de pr-campagne het Qatarese volk bereiken. Niet de arbeidsmigranten, maar hun werkgevers. En die hebben – zoals inmiddels wel duidelijk is – weinig op met de rechten van hun werknemers. Wel zullen zij, verwacht Qatar, een groter gevoel van eenheid en trots op hun land hebben als de nationale voetbalploeg aansprekende resultaten haalt tegen de beste voetballanden op aarde (wat de Russen in 2018 glansrijk lukte) en als ze dit grote evenement met succes organiseren. Hoe trotser en gelukkiger de inwoners, hoe groter de kans dat ze de Al-Thani’s blijven steunen. Die populariteit heeft emir Tamim Al-Thani ook nodig om dreigingen vanuit zijn eigen familie de baas te kunnen. Het koninklijk huis is namelijk allesbehalve een gezellig familiebedrijf, intriges en machtspelletjes kunnen hoog oplopen. Tamims grootvader kwam in 1972 aan de macht door zijn eigen oom af te zetten en te verbannen. De zoon van die oom, Sjeik Talal Al-Thani, werd, toen Tamim in 2013 aan de macht kwam, zonder proces gevangengezet en verpietert sindsdien in een cel, zonder dat hij ooit een advocaat heeft mogen inschakelen[24]Alsulami, M. (2020, 19 augustus). Wife of jailed Qatari royal speaks of her battle to see justice done. [Artikel]. Geraadpleegd van Arab News: https://www.arabnews.com/node/1721881/middle-east. In 1995 kwam Tamims vader Hamad op de troon terecht door een geweldloze staatsgreep te plegen tegen zijn eigen vader, Khalifa (die dus eerder hetzelfde bij z’n oom had gedaan), toen die op staatsbezoek in Zwitserland was. Khalifa liet het er niet bij zitten en kwam in 1996 met zijn eigen staatsgreep, waarna Hamad hem tot 2004 verbande[25]Harman, D. (2007, 5 maart). Backstory: The royal couple that put Qatar on the map. [Artikel]. Geraadpleegd van The Christian Science Monitor: … Continue reading. Tamim zelf is één van de weinige Qatarese heersers die het emiraat overhandigd kreeg door zijn voorganger. Waarschijnlijk hoopt hij ook één van de weinige emirs te worden die niet wordt afgezet door een familielid. Hoe kun je daar beter voor zorgen dan door razend populair te zijn? En hoe kun je dáár beter voor zorgen dan door je volk brood en spelen te geven?

Verder hoopt het regime van de Al-Thani’s dat het WK bevorderlijk zal zijn voor de volksgezondheid. De bevolking van Qatar is volgens Ishac niet de meest sportieve, wat leidt tot relatief veel obesitas, hart- en vaatziekten en diabetes, met hoge ziektekosten tot gevolg. Daarom wil de regering sport van jongs af aan promoten door betere faciliteiten neer te zetten en een programma te starten dat topatleten voort moet brengen. Het WK is een ‘excuus’ om flink te investeren in beide en kan ook inspiratie vormen voor meer mensen om te gaan voetballen, of überhaupt te sporten.

Als je dit alles samenvat, zijn de voordelen die aan dit WK kleven voor Mohammed Bin Al-Thani en de rest van zijn familie als volgt: internationale betrekkingen die de veiligheid van het land garanderen en de economie toekomstbestendig maken, meer eenheid in het land waardoor er minder getwijfeld wordt aan de koninklijke familie, en een gezonder volk dat hen minder geld kost. Wat Jan met de pet in Europa van Qatar vindt, is voor de Al-Thani’s net zo irrelevant als de mensenrechten van de arbeidsmigranten. Alleen een boycot door meerdere grote landen zou mogelijk voor Qatarees gezichtsverlies zorgen, maar de kans daarop wordt met iedere verstrijkende maand kleiner. Het WK wordt dus een doorslaand succes voor Qatar.

De vraag of dit toernooi voor te veel negatieve publiciteit gaat zorgen, zou je ook kunnen stellen over de FIFA. Werkt het niet averechts voor hen? Het simpele antwoord is dat het imago van de FIFA al zo slecht is, dat het WK van 2022 alleen het beeld bevestigt. Een meer genuanceerd antwoord heeft te maken met de politieke en economische doelen van de FIFA, die in het volgende hoofdstuk aan bod komen. Maar eerst nog even naar Zuid-Afrika, in de zomer van 2010.

References

References
1 NOS Voetbal. (2021, 24 maart). Oud-FIFA-preses Blatter krijgt nog eens dik zes jaar schorsing aan z’n broek. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://nos.nl/artikel/2373926-oud-fifa-preses-blatter-krijgt-nog-eens-dik-zes-jaar-schorsing-aan-z-n-broek.html
2 Goal Africa. (2021, 25 maart). Lucas Hernandez predicts ‘perfect’ World Cup as Qatar human rights row rages. [Video]. Geraadpleegd van: https://www.goal.com/en/news/lucas-hernandez-predicts-perfect-world-cup-as-qatar-human-rights-/d72v1185aue41sqj1mq1reazj
3 BBC Sport. (2021, 25 maart). Norway players wore T-shirts bearing the message ‘Human rights on and off the pith’ before their 2022 World Cup qualifier against Gibraltar to show support for Qatar migrant workers. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/56516109
4 Ambassadors. Geraadpleegd op 6 oktober 2021 van Qatar 2022: https://www.qatar2022.qa/en/about/ambassadors
5 Wil Amnesty een boycot van het WK? Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Amnesty International: https://www.amnesty.nl/wat-we-doen/landen/qatar/wil-amnesty-wk-boycot
6 NOS Voetbal. (2021, 23 maart). Vraag over Qatar en racisme leidt tot felle reactie bij Wijnaldum. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://nos.nl/collectie/13781/artikel/2373802-vraag-over-qatar-en-racisme-leidt-tot-felle-reactie-bij-wijnaldum
7 NU Sport. (2022, 29 maart). KNVB neemt petitie tegen WK in Qatar aan: ‘Maar een boycot werkt tegengesteld’. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.nu.nl/voetbal/6192066/knvb-neemt-petitie-tegen-wk-in-qatar-aan-maar-een-boycot-werkt-tegengesteld.html
8 Vissers, W. (2014, 25 maart). ‘Ik ga niet naar het WK in Qatar; het verkwanselen van een sport kent grenzen’. [Column]. Geraadpleegd van de Volkskrant: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/ik-ga-niet-naar-het-wk-in-qatar-het-verkwanselen-van-een-sport-kent-grenzen~b03ccb7f/
9 De Nieuws BV. (2019, 19 december). WK Voetbal 2022 in Qatar: moeten journalisten het boycotten? [Podcast]. Geraadpleegd op NPO Radio 1: https://www.nporadio1.nl/sport/20613-wk-voetbal-2022-in-qatar-moeten-journalisten-het-boycotten
10 Amara, M. (2005). ‘2006 Qatar Asian Games: A ‘Modernization’ Project from Above?’ In: Sport in Society 8(3), p. 493-514. 
11 Griffin, L. (2022, 30 augustus) David Beckham raves about ‘incredible’ Qatar in new tourism video despite country’s human rights record. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://metro.co.uk/2022/08/30/david-beckham-raves-about-qatar-in-video-despite-human-rights-record-17270749/
12 Ishac, W. (2018). Furthering national development through sport, the case of Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: https://www.theses.fr/2018UBFCH037.pdf
13 General Secretariat For Development Planning. (2008). Qatar National Vision 2030 [PDF-versie]. Geraadpleegd van: https://www.gco.gov.qa/wp-content/uploads/2016/09/GCO-QNV-English.pdf
14 Henderson, S. (2000, 8 december). The ‘al-Jazeera Effect’: Arab Satellite Television and Public Opinion. [Artikel]. Geradpleegd van The Washington Institute for Near East Policy: https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/al-jazeera-effect-arab-satellite-television-and-public-opinion
15 Adam, G. & Burns, C. (2011, 7 juli). Qatar revealed as the world’s biggest contemporary art buyer. [Artikel]. Geraadpleegd van The Art Newspaper: https://web.archive.org/web/20150307065133/http://www.theartnewspaper.com/articles/Qatar+revealed+as+the+world%E2%80%99s+biggest+contemporary+art+buyer/24185
16 Collecting practices of the Al-Thani Family. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Collecting_practices_of_the_Al-Thani_Family
17 Grix, J. & Lee, D. (2013). ‘Soft Power, Sports Mega-Events and Emerging States: The Lure of the Politics of Attraction’. In: Global Society 27(4), p. 521-536.
18 Ford, M. (2021, 22 februari). Bayern Munich CEO Karl-Heinz Rummenigge defends club’s involvement with Qatar – but not all are convinced. [Artikel]. Geraadpleegd van Deutsche Welle: https://www.dw.com/en/bayern-munich-ceo-karl-heinz-rummenigge-defends-clubs-involvement-with-qatar-but-not-all-are-convinced/a-56653621
19 NU.nl. (2019, 1 november). Ajax naar Qatar: ‘Triest dat geld meer telt dan mensenrechten’. [Podcast]. Geraadpleegd van: https://www.nu.nl/dit-wordt-het-nieuws/6008275/ajax-naar-qatar-triest-dat-geld-meer-telt-dan-mensenrechten.html
20 Elfrink, R. (2019, 16 november). PSV maakt het zichzelf niet makkelijk met een keuze voor Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van Eindhovens Dagblad: https://www.ed.nl/psv/psv-maakt-het-zichzelf-niet-makkelijk-met-een-keuze-voor-qatar~a4787939/
21 Projects and sites. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Shell: https://www.shell.com.qa/en_qa/about-us/projects-and-sites.html
22 World Construction Network. (2017, 24 februari). Main constructor chosen for 2022 FIFA World Cup Qatar stadium. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.worldconstructionnetwork.com/news/main-contractor-chosen-for-2022-fifa-world-cup-qatar-stadium
23 Lloyd-Roberts, S. (2014, 8 december). Qatar 2022: Construction firms accused amid building boom. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC News: https://www.bbc.com/news/business-30295183
24 Alsulami, M. (2020, 19 augustus). Wife of jailed Qatari royal speaks of her battle to see justice done. [Artikel]. Geraadpleegd van Arab News: https://www.arabnews.com/node/1721881/middle-east
25 Harman, D. (2007, 5 maart). Backstory: The royal couple that put Qatar on the map. [Artikel]. Geraadpleegd van The Christian Science Monitor: https://www.csmonitor.com/2007/0305/p20s01-wome.html/%28page%29/2