Hoofdstuk 3: Leidt het WK niet juist tot verbeteringen in Qatar?

Deze vraag is één van de belangrijkste die je kunt stellen rond het komende WK. De hoge bazen van de FIFA en andere voetbalbonden, net als menig oud-voetballer, beweren namelijk dat het toernooi juist voor prachtige verbeteringen zorgt.

Een paar voorbeelden:

“Het is goed dat wij duidelijk maken dat er wat aan gedaan moet worden. Als je je kop in het zand steekt, gaan zij het ook niet leren. Ik heb de Qatarese koninklijke familie daar meegemaakt, zeker ook als ambassadeur van het WK-bid, die mensen willen er echt wat van maken. Anders krijg je het WK niet. Dat er dingen fout gaan in Qatar, dat is zo. Daarom zijn wij er ook om te zeggen: dat gaat niet goed daar.” – Ronald de Boer[1]Den Blanken, M. (2019, 21 juli). Ronald de Boer neemt het op voor Qatar: ‘In Nederland gaan ook dingen fout’. [Artikel]. Geraadpleegd van Algemeen Dagblad: … Continue reading.

“Ik heb duidelijk gemaakt dat het essentieel is dat de Qatarese autoriteiten voldoen aan internationale standaarden wat betreft arbeidersrechten en dat ze zo snel mogelijk de beloofde maatregelen invoeren. Het organiseren van het WK is een kans om een standaard te zetten als het gaat om duurzame en eerlijke omstandigheden voor alle arbeiders in Qatar.” – Gianni Infantino[2]Gibson, O. (2016, 22 april). Fifa promises panel to ensure decent conditions for 2022 World Cup workers. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading.

“Je kunt veel meer bereiken met een dialoog dan met een constant kritische houding. Als je kijkt naar de ontwikkelingen in Qatar sinds ze zich met voetbal bezighouden, dan is het land aan het ontwikkelen. Iedereen die de Golfstaten kent, zal beamen dat Qatar stappen in de goede richting heeft gezet wat betreft mensenrechten en de rechten van arbeiders.” – Karl-Heinz Rummenigge[3]Ford, M. (2021, 22 februari). Bayern Munich CEO Karl-Heinz Rummenigge defends club’s involvement with Qatar – but not all are convinced. [Artikel]. Geraadpleegd van Deutsche Welle: … Continue reading.

Geruststellende woorden van enkele zwaargewichten in de voetballerij. En De Boer, Infantino en Rummenigge zijn zeker niet de enigen die dit sentiment uitdragen. Het idee dat het WK tot positieve veranderingen leidt in Qatar is wijdverbreid: zelfs Zahir Belounis, de Franse voetballer die vastzat in het land, geloofde er nog in nadat hij eindelijk was vrijgelaten. Maar klopt dit idee wel? Ik ging op onderzoek uit en vond het volgende.

Het eerste dat opvalt, is dat degenen die deze gedachte de wereld in helpen er zelf niet voor honderd procent achter lijken te staan. In hetzelfde gesprek tussen De Boer en Özcan Akyol zegt de oud-international: “Als je opeens van kamelen in Ferrari’s gaat rijden, dan ga je ongelukken maken.” Licht stereotyperend over een land waarin een hoop sjeiks waarschijnlijk meerdere Ferrari’s in de garage hebben staan, maar het punt is duidelijk: de verbeteringen kunnen niet te snel gaan. Met andere woorden, we zullen wel een beetje mensenrechtenschendingen moeten accepteren, want ‘zo werkt het daar nou eenmaal’. Het idee dat het WK in Qatar tot verbeteringen leidt moet dus op z’n minst genuanceerd worden tot: het leidt tot langzame, kleine verbeteringen.

En het statement dat voetbal voor die verbeteringen gaat zorgen, wordt door Rummenigge in zijn interview met ZDF dan weer in twijfel getrokken. “Het is te makkelijk om te zeggen: hier komt het grote Bayern München met de vinger wijzen en zeggen dat ze zich moeten aanpassen aan de mensenrechten in Europa. De voetballerij wordt in een positie gedwongen waarin het de hele wereld moet redden.” Wat is het nou? Gaat voetbal van Qatar het beloofde land maken? Of moeten we dat juist niet verwachten?

Los van dit soort schijnbare tegenstrijdigheden, kunnen we ook kijken naar de cijfers. Die schetsen een duidelijk beeld. Ten tijde van de eerste onthullingen van The Guardian in 2013 woonden er bijna twee miljoen mensen in Qatar[4]Qatar Statistics Authority (2013, 18 mei). Population structure. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading, waarvan liefst 90 procent arbeidsmigranten: ongeveer 1,8 miljoen mensen dus. Experts voorspelden op dat moment dat er tot aan het WK nog twee miljoen arbeidsmigranten bij zouden komen en dat er in totaal vierduizend doden zouden vallen bij WK-gerelateerde bouwprojecten[5]Pattison, P. (2013, 25 september). Revealed: Qatar’s World Cup ‘slaves’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/world/2013/sep/25/revealed-qatars-world-cup-slaves: vierduizend doden op 3,8 miljoen mensen. Vervolgens, ná alle ‘verbeteringen’ die Qatar doorvoerde, maakte The Guardian eind 2020 de balans op. Er waren ‘slechts’ twee miljoen arbeidsmigranten in het land, maar er waren naar schatting 6500 doden gevallen. Dat de door Al-Thani beloofde hervormingen hebben geleid tot verbeteringen wat betreft de levensverwachting van arbeiders, is dus simpelweg niet waar. Sterker nog, het pakte juist slechter uit dan gevreesd. Om in De Boers taal te spreken: de Qatari zijn van hun kameel gestapt en achteruit gaan lopen.

Hoe zit het met de andere veranderingen in het Qatarese systeem? Het rapport van Amnesty International van eind 2021[6]Amnesty International (2021). Reality check 2021: A year to the 2022 World Cup. The state of migrant worker’s rights in Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: … Continue reading windt er geen doekjes om: het is vooral symboolpolitiek, in werkelijkheid blijft bijna alles bij het oude. Neem de wet die werkgevers verbiedt hun werknemers in Qatar te houden. Ten eerste mag iedere werkgever dat met vijf procent van zijn werknemers nog wél doen. Ten tweede moeten werknemers, als ze van plan zijn te vertrekken, hun voornemen 72 uur vóór vertrek aan hun baas meedelen. Amnesty stelt vast dat in deze 72 uur veel van deze arbeiders snel aangeklaagd worden voor diefstal of werkweigering (een misdaad in Qatar), waardoor ze het land alsnog niet uit kunnen. En ten derde worden de regels rond het vasthouden van arbeiders slechts beperkt gehandhaafd. Het innemen van paspoorten is sinds 2015 illegaal, maar navraag van Amnesty bij 105 arbeiders leert dat bij 83 procent van hen het paspoort wel degelijk is geconfisqueerd. Ook een ‘mooie’ schijnverbetering is de mogelijkheid om van baan te wisselen. Hiervoor heeft de regering een online systeem aangelegd, dat echter in het Arabisch is en daardoor voor veel arbeiders niet te ontcijferen. Daarnaast moet je in dit systeem een op jouw naam geregistreerd telefoonnummer en een kopie van je legitimatiebewijs invoeren. Veel telefoons van migranten zijn echter verstrekt door hun werkgever en hun paspoort hebben ze dus vaak ook niet. De mogelijkheden om het land te verlaten of van baan te wisselen zijn dan ook slechts theoretisch. In de praktijk komt er weinig van terecht.

Daarnaast worden de immigranten nog steeds niet netjes betaald voor hun dwangarbeid. Al sinds 2015 controleert de regering of bedrijven hun personeel op tijd betalen. Toch zijn er tot op heden duizenden arbeiders die maanden of zelfs jaren op hun salaris moeten wachten, zoals de eerdergenoemde Adi Gurung uit Nepal[7]Migrant Workers in Qatar – Trapped in Slave-like conditions as they work for World Cup 2022. (2019, 8 juni). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=BjgYVHdU0Zo. De regering weet dit en zegt dit soort praktijken te bestrijden, maar krijgt de situatie niet onder controle. Waarom niet? Waarschijnlijk omdat de sancties voor deze bedrijven veel te mild zijn. Wanbetalers krijgen verminderde toegang tot overheidsdiensten en daarbovenop wil de regering dit soort bedrijven ‘namen en shamen’, maar voor gerechtelijke vervolging hoeven ze niet te vrezen. Wat wel kan, is dat ze worden aangeklaagd door hun werknemers bij een arbeidscommissie, ook één van de hervormingen van de laatste jaren. In de praktijk verlopen deze processen echter traag en winnen de werkgevers het overgrote deel van de zaken. Bij werknemers die wél wonnen, werd het verschuldigde bedrag vaak simpelweg alsnog niet uitbetaald. Om dan het geld te krijgen moeten de arbeiders een tweede zaak aanspannen, dit keer bij een civiel rechter, wat vaak nog langer duurt en net zo’n kleine kans op succes heeft. De succesvolste zaken die Amnesty kon vinden, waren die van arbeiders die na twee jaar eindelijk hun geld kregen. Het vreemde is echter dat sommige schuldeisers al hun geld terugkrijgen en andere alleen een deel. Waarom weet niemand, want Qatar is hierover niet transparant. Het land loopt te koop met een recent verhoogd minimumloon, maar wat heb je daaraan als dat loon niet uitbetaald wordt?

Bovendien moeten we niet zo naïef zijn te denken dat de (geringe) internationale druk op het regime van de Al-Thani’s ervoor heeft gezorgd dat ze nu anders denken over mensenrechten. Ten eerste omdat de zogenaamde maatregelen symbolisch zijn, maar ten tweede omdat zelfs die minimale maatregelen intern ter discussie staan. In augustus 2020 werd de hashtag #employersrights trending in Qatar omdat veel ondernemers het niet eens waren met sommige van de hervormingen, die te kosten zouden gaan van hun vrijheid. Vervolgens stelde de Shura-raad, een soort wetgevende raad, voor om de rechten van arbeiders opnieuw drastisch te beperken[8]Romanos, M. (2021, 4 maart). Is Qatar planning a u-turn on reforms? [Artikel]. Geraadpleegd van Amnesty International: … Continue reading. Toevallig volgde een dag later de onthulling van The Guardian over de 6500 doden, waarna de beperkingen (voorlopig) van tafel lijken. Maar het is overduidelijk dat de rechten van arbeidsmigranten verre van gewaarborgd zijn. 

En wie zich daar in Qatar ook maar mild tegen uitspreekt, kan in de gevangenis belanden. Abdullah Ibhais, pr-medewerker van het WK in Qatar, pleitte er intern voor om niet te liegen over de situatie van de gastarbeiders, maar om die situatie eerst te verbeteren en dan het pr-gedeelte te doen. Hij werd gearresteerd en in april 2021 kreeg hij een gevangenisstraf van vijf jaar. Volgens Human Rights Watch verliep zijn proces verre van eerlijk[9]Human Rights Watch (2021, 6 december). FIFA: Ensure Fair Trail of World Cup Whistleblower. Qatar’s World Cup Organizers Instigated State Security Involvement. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. In augustus 2022 protesteerde een groep arbeiders op de stoep van hun werkgever in Doha, waarna zestig van hen werden opgepakt en in cellen zonder airco werden gegooid, terwijl het 41 graden was. De politie zou tegen de gevangenen hebben gezegd dat als ze konden staken in warm weer, ze ook konden slapen zonder airco[10]Associated Press (2022, 22 augustus). Qatar Detains Workers Protesting Late Pay Before World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading.

Dan hebben we nog de rol van het voetbal in dit hele verhaal. Volgens Infantino, De Boer en Rummenigge is de sport een catalysator van verandering in de wereld. Amnesty International stelt echter dat de FIFA te weinig doet om de mensrechten van de gastarbeiders te garanderen[11]Amnesty International (2020). Reality check 2020: countdown to the 2022 World Cup. Migrant worker’s rights in Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Een goed voorbeeld is de situatie rond het Al Bayt-stadion (zie hoofdstuk 1), toen arbeiders al in juni 2019 aankaartten dat ze zeven maanden hun loon niet hadden ontvangen en de FIFA pas in actie kwam in mei 2020, na druk van buitenaf. Amnesty schrijft in haar rapport uit 2020: “Het feit dat de FIFA zich niet bewust was van de situatie van de arbeiders toont aan dat ze nog steeds faalt in het serieus nemen van mensenrechtenschendingen rond het WK.” 

De reden dat de FIFA zich zo passief opstelt is wellicht omdat er in Zürich eigenlijk heel anders wordt gedacht over de relatie tussen voetbal en politiek. In 2018, toen diplomatieke spanningen ervoor zorgden dat clubs uit Saudi-Arabië weigerden wedstrijden te spelen in Iran, zei Infantino bijvoorbeeld: “Het is duidelijk dat voetbal zich niet met politiek moet bemoeien en politiek zich niet met voetbal moet bemoeien.”[12]Tasnim News Agency. (2018, 2 maart). Gianni Infantino: Politics Should Stay Out of Football. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading Zo’n houding strookt niet met het idee dat de FIFA betere arbeidsomstandigheden afdwingt bij de Qatarese autoriteiten. Je kunt niet aan de ene kant roepen dat voetbal zorgt voor politieke veranderingen en aan de andere kant dat voetbal en politiek niets met elkaar te maken hebben. De werkelijke relatie tussen de FIFA en politiek ligt veel gecompliceerder dan ‘we verbeteren de wereld’ of ‘we bemoeien ons nergens mee’. Daarover meer in hoofdstuk 5.

De uitspraken van Ronald de Boer, Gianni Infantino en Karl-Heinz Rummenigge zijn in het beste geval ‘wishful thinking’ die niet overeenkomt met de realiteit. In het slechtste geval zijn het pogingen om moreel dubieuze praktijken om te draaien tot een soort zendelingenwerk, waarmee achterhaalde denkbeelden van sjeiks op kamelen worden bijgesteld door ruimdenkende Westerlingen. Hoe dan ook, de positieve invloed van het WK in Qatar – als die er al is – valt in het niet bij alle leed die de organisatie van dit voetbaltoernooi veroorzaakt heeft. De hoop dat het toernooi zou zorgen voor de hoognodige ontwikkelingen in de golfstaat, is ijdel gebleken.

Toch zou het nog steeds kunnen dat het WK na afloop alsnog een positieve invloed gaat hebben. Dat alle negatieve aandacht die, vanwege het toernooi, uitgaat naar Qatar ervoor zorgt dat het land internationaal voor schut staat. Dat alle investeringen voor niks zijn en zelfs averechts hebben gewerkt. Ik merk dat ik dat ergens wel een lekker idee vind. Wie een kuil graaft voor een ander, valt er zelf in. Maar werkt dit wel echt zo? In het volgende hoofdstuk leg ik dit scenario onder de loep. Eerst maken we een uitstapje naar Duitsland in 2006.

References

References
1 Den Blanken, M. (2019, 21 juli). Ronald de Boer neemt het op voor Qatar: ‘In Nederland gaan ook dingen fout’. [Artikel]. Geraadpleegd van Algemeen Dagblad: https://www.ad.nl/show/ronald-de-boer-neemt-het-op-voor-qatar-in-nederland-gaan-ook-dingen-fout~a130b897/
2 Gibson, O. (2016, 22 april). Fifa promises panel to ensure decent conditions for 2022 World Cup workers. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2016/apr/22/fifa-2022-qatar-world-cup-workers-conditions-gianni-infantino
3 Ford, M. (2021, 22 februari). Bayern Munich CEO Karl-Heinz Rummenigge defends club’s involvement with Qatar – but not all are convinced. [Artikel]. Geraadpleegd van Deutsche Welle: https://www.dw.com/en/bayern-munich-ceo-karl-heinz-rummenigge-defends-clubs-involvement-with-qatar-but-not-all-are-convinced/a-56653621
4 Qatar Statistics Authority (2013, 18 mei). Population structure. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://web.archive.org/web/20130518121404/http://www.qsa.gov.qa/eng/population_census/2013/PopulationStructure_jan.htm
5 Pattison, P. (2013, 25 september). Revealed: Qatar’s World Cup ‘slaves’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/world/2013/sep/25/revealed-qatars-world-cup-slaves
6 Amnesty International (2021). Reality check 2021: A year to the 2022 World Cup. The state of migrant worker’s rights in Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/11/MDE2249662021ENGLISH.pdf
7 Migrant Workers in Qatar – Trapped in Slave-like conditions as they work for World Cup 2022. (2019, 8 juni). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=BjgYVHdU0Zo
8 Romanos, M. (2021, 4 maart). Is Qatar planning a u-turn on reforms? [Artikel]. Geraadpleegd van Amnesty International: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/03/is-qatar-planning-a-uturn-on-reforms/
9 Human Rights Watch (2021, 6 december). FIFA: Ensure Fair Trail of World Cup Whistleblower. Qatar’s World Cup Organizers Instigated State Security Involvement. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.hrw.org/news/2021/12/06/fifa-ensure-fair-trial-world-cup-whistleblower
10 Associated Press (2022, 22 augustus). Qatar Detains Workers Protesting Late Pay Before World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.voanews.com/a/qatar-detains-workers-protesting-late-pay-before-world-cup-/6711249.html
11 Amnesty International (2020). Reality check 2020: countdown to the 2022 World Cup. Migrant worker’s rights in Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/05/MDE2232972020ENGLISH.pdf
12 Tasnim News Agency. (2018, 2 maart). Gianni Infantino: Politics Should Stay Out of Football. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.tasnimnews.com/en/news/2018/03/02/1669767/gianni-infantino-politics-should-stay-out-of-football