Hoofdstuk 7: Als ik ervoor kies om straks niet te kijken, dan maakt dat toch helemaal geen verschil?

Eindelijk dacht ik het antwoord te hebben. We moeten gezamenlijk het WK boycotten! Zo simpel kan het zijn. Maar zodra ik dat met mijn voetbalgekke vrienden en familieleden besprak, proefde ik weinig enthousiasme.

Niet per se omdat ze niet geven om wat er in Qatar gebeurt, of omdat ze écht niet zonder het WK zouden kunnen. Nee, wat ik telkens hoorde was: wat heeft het voor zin? Er gaan nooit genoeg mensen weigeren te kijken om echt een verschil te maken. De feiten ondersteunen dat sentiment. Enquêtes als die van Freek de Jonge[1]Goed Ingelichte Kring (2021, 27 februari). Freek de Jonge start patitie tegen WK voetbal in Qatar. [Video]. Geraadpleegd van NPO Radio 1: … Continue reading en burgerinitiatieven als Cancel Qatar 2022[2]Cancel Qatar 2022. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van: https://cancelqatar.nl/ krijgen amper steun. De meeste voetbalkijkers interesseert het wel tot op zekere hoogte, maar met z’n allen een boycot organiseren, dat komt niet van de grond. 

Ik vroeg me af of het dan wel iets zou uitmaken als ik, als eenling, wel of niet zou kijken. Het WK gaat door, miljarden mensen schakelen in, miljardenwinsten stromen naar de FIFA, het imago van Qatar wordt opgepoetst en in uithoeken van Afrika en Zuid-Oost Azië huilen anonieme moeders om de dood van hun anonieme zoons. Maakt niet kijken een verschil? Eigenlijk hoef je die vraag niet meer te stellen, want het antwoord is ‘nee, het maakt geen verschil’. Maar in plaats daarvan bleef er een andere vraag door m’n hoofd spoken: wil ik, op wat voor manier dan ook, bijdragen aan dit WK?

Als ik in de winter van 2022 inschakel, wordt de FIFA weer een klein beetje rijker en krijgt Qatar weer een beetje meer aandacht. En de mediabedrijven die grof geld neergelegd hebben voor de tv-rechten, verhogen hun omzet weer iets vanwege mij. Als ik samenvattingen kijk, artikelen lees, posts op Instagram like, voetbalplaatjes spaar of geld inzet op wedstrijden, pakken de bedrijven die rond het WK cirkelen een graantje mee. Het is alsof je koffie koopt die is verbouwd door slaven, of kleding genaaid door kinderen. Als je daarmee stopt, krijgen ze op de koffieplantage of in het naaiatelier niet opeens netjes betaald. Maar je doet in ieder geval iets. Je bent in ieder geval geen onderdeel meer van het probleem. 

Net als veel mensen die koffiedrinken of kleding dragen, houden de meeste voetbalkijkers zich niet zo bezig met ethische kwesties. Ze zijn de fans die je altijd in beeld ziet rondom wedstrijden. Of ze nou in stadions zitten of in een reclame voor 0.0-bier thuis op de bank, altijd juichen ze vrolijk en leven ze intens mee. Het zijn de consumenten die de FIFA en hun zakenpartners graag zien. Op het puntje van hun stadionstoel of aan de buis gekluisterd hebben ze maar één doel: zo veel mogelijk voetbal via hun oogballen hun hersenpan in slurpen. En de wedstrijden zijn nog maar het topje van de ijsberg. Ze nemen analyses, interviews en persconferenties tot zich. Ze kopen tenues en andere producten, lezen autobiografieën van spelers en trainers. Ze bekijken op sociale media de perfect ogende levens van hun voetbalhelden, lachen om lollige memes of kijken naar inspirerende filmpjes over spelers en coaches. En om de illusie te creëren dat ze zelf meer zijn dan passieve toeschouwers, spelen ze FIFA Ultimate Team, voetbalpoules, ‘fantasy football’ of toto’s, terwijl die dingen op zichzelf ook niet meer zijn dan nog meer producten om te consumeren. Steeds meer analisten merken op dat voetbal – en sport in het algemeen – op deze manier een essentieel onderdeel en een goed voorbeeld is van een wereld die steeds meer draait om spektakel, of, zoals Ramón Calderón het noemde, showbusiness[3]Galeano, E. (2004). ‘Soccer: Opiate Of The People?’ In: NACLA Report on the Americas 37(5), p. 38-43. [4]Oriard, M. (2001). King Football. Sport and Spectacle in the Golden Age of Radio and Newsreels, Movies and Magazines, the Weekly and the Daily Press. New Baskerville: University of North Carolina … Continue reading [5]Finn, M. (2002). ‘From sport to spectacle: the emergence of football as a destination attribute or look what they’ve done to our game: the McDonaldization of football’. In: Tourism in Western … Continue reading. 

Onze samenleving is zo gericht op consumptie dat zelfs het ‘hebben’ van zaken die je kunt kopen niet meer genoeg is. We zijn inmiddels een stap verder, waarin het gaat om het produceren en consumeren van beelden, imago’s. Een goed voorbeeld is Neymar[6]Gavroche, J. (2017, 10 augustus). The spectacle of football: A somnambulist’s reflections on a man called Neymar. [Blog]. Geraadpleegd van Autonomies: … Continue reading. De 222 miljoen euro die Paris Saint-Germain in 2017 voor de Braziliaanse stervoetballer betaalde, is geen weerspiegeling van de realiteit op het veld: hij is niet ruim tien keer zo goed als Kingsley Coman, die datzelfde jaar voor 21 miljoen naar Bayern München ging. Nee, Neymar is dat waard vanwege zijn imago, het beeld dat hij neerzet: één van de meest herkenbare, vermarktbare spelers ooit. Hij is meer dan alleen een voetballer. Hij is een merk, een bedrijf, met een gigantisch bereik op sociale media, talloze sponsordeals, eindeloze mogelijkheden voor merchandise en meerdere biografieën. Dat beeld wordt door Neymar en de mensen om hem heen met veel zorg gemanaged, al sinds hij als tiener met een geblondeerde hanenkam over de Braziliaanse velden raasde. Hij verdient niet alleen aan zijn voetbalkwaliteiten, maar vooral ook aan dit beeld. 

Zijn werkgever PSG heeft vervolgens ook een imago in stand te houden en betaalt Neymar bijvoorbeeld bijna vier ton per maand als hij journalisten netjes te woord staat en vriendelijk applaudisseert richting de Parijse supporters[7]Bristow, T. (2018, 9 november). Neymar’s incredible clause in PSG contract that sees forward earn €375,000 every month. [Artikel]. Geraadpleegd van Mirror: … Continue reading. Bovendien creëert de club met spelers als Neymar, Kylian Mbappé en Lionel Messi in de gelederen het imago van absolute topclub, terwijl het in de realiteit zelden echt meedoet om de grote Europese prijzen. Maar clubs zijn niet langer alleen clubs, het zijn ‘brands’ die met elkaar concurreren om de aandacht van hun potentiële klanten. De grootste wedstrijden tussen zulke merken worden zelf ook weer vermarkt, zoals Le Classique tussen Paris Saint-Germain en Olympique Marseille, die in de jaren 90 door Marseille-eigenaar Bernard Tapie en Canal+ bewust gehypet werd om de Franse competitie aantrekkelijker te maken voor het grote (buitenlandse) publiek[8]Le Classique, Golden era and scandal. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Le_Classique#Golden_era_and_scandal. Nationale competities en internationale toernooien op hun beurt zijn ook weer merken die, hoewel ze steeds minder spannend worden zoals Miguel Delaney liet zien, zichzelf constant in de markt zetten als spannender dan ooit. Daarin concurreren ze ook weer met elkaar. Het WK is nóg spectaculairder dan het EK en vice versa, Infantino’s gedroomde nieuwe WK voor clubs nóg sensationeler dan de Champions League. De media, die zelf ook bakken met geld verdienen aan sportverslaggeving, gooien nog meer olie op het vuur met hun clickbait. Het gaat er niet om hoe spannend het voetbal daadwerkelijk is, maar om hoe spannend het lijkt. En spanning halen sommigen niet per se meer uit de wedstrijden of de competities, maar uit het correct voorspellen ervan via verschillende gokspellen: toto’s, fantasy football, pouletjes. Het voetbalspektakel breidt zich op deze manier steeds verder uit, zelfs zover dat het voetbal zelf steeds minder belangrijk wordt en de show eromheen steeds belangrijker. Je ziet dit ook aan het mediacircus rond transfers, (voor)selecties van nationale elftallen, de privélevens van grote voetballers of de analyses van analyses (“ik vond Pierre van Hooijdonks mening beter dan die van Ibrahim Afellay”). Randzaken worden hoofdzaken. Rondom de kern van de voetbalsport ontstaan meer en meer gelieerde showbusinesses.

De Britse sportjournalist Barney Ronay vatte het mooi samen in een opiniestuk over Manchester United[9]Ronay, B. (2022, 7 maart). Manchester United being bad is now its own self-sustaining media industry. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading: “Goede verkopers kunnen zich eindeloos aanpassen. Als het leven je een slecht voetbalteam geeft, maak je slechte voetbalteam-limonade. En dus is Manchester Uniteds gebrek aan succes het product geworden, een zichzelf in stand houdende media-industrie. Na weer een onopmerkelijk verlies wachten we ongeduldig op de echte wedstrijd rondom de koffietafel waar de analisten zitten, de memes en de pornografie van boze voetballegendes. Gary Nevilles rant. Micah Richards’ lach. Paul Scholes’ walging. Dat is waar de ogen nu op gericht zijn, daar zijn de kliks, daar is het geld.” En Ronay schrijft daar dan weer zijn opiniestuk over, dat ‘viral’ gaat.

Dit geheel aan vermarkte beelden, imago’s en randzaken vormt de show die het hedendaagse voetbal is. En the show must go on, zonder eindpunt en zonder einddoel. De voetbalwereld kun je zien als een spektakel bij uitstek, een show die een miljardenpubliek in z’n ban houdt en die miljarden oplevert, die vervolgens weer – het staat letterlijk in Gianni Infantino’s masterplan voor de voetbalsport[10]FIFA. (2020, 26 februari). FIFA President announces his vision for the period up to 2023. Geraadpleegd van: … Continue reading – worden geïnvesteerd in het nog groter en winstgevender maken van het voetbal. Het voetbal – of beter gezegd, het voetbalspektakel – heeft geen ander doel dan zichzelf.

En dat in die voetbalwereld beeldvorming belangrijker is dan de realiteit, dat hebben de Qatari ook door. Ten eerste betalen ze gastarbeiders om als fans de interlands van het Qatarese elftal bij te wonen om het beeld te creëren dat hun ploeg wel degelijk fans heeft. Maar ten tweede doen ze iets veel belangrijkers: ze weten dat ze de situatie van hun arbeidsmigranten niet daadwerkelijk hoeven te veranderen, zolang het maar lijkt alsof ze dat doen. Abdullah Ibhais, hun eigen pr-medewerker, pleitte ervoor om eerst de situatie in de werkkampen te verbeteren en daarna die nieuwe werkelijkheid aan de wereld te laten zien. Hij zit nu achter de tralies. Want de werkelijkheid is niet langer belangrijk, alleen het gepresenteerde beeld telt nog voor het miljardenpubliek.

Dat miljardenpubliek bestaat intussen uit bijna niets anders meer dan haast gehypnotiseerde toeschouwers. Dat zijn wij, met onze seizoenkaarten en tv-abonnementen. Sommige supporters zijn zo gehypnotiseerd dat het niet eens in ze opkomt om het WK in Qatar over te slaan. En als het wel in ze opkomt, kunnen ze misschien niet meer zonder voetbal. Ze kijken, consumeren en worden vermaakt. Niets mag ze daarvan afleiden, geen moeilijke vragen over misstanden of onrecht. “Laat me gewoon lekker kijken!” De show is voor hen belangrijker dan de gruwelijke praktijken waarmee die show tot stand is gekomen. Andere liefhebbers, die wel zonder kunnen, hebben niet het gevoel dat ze enige invloed uit kunnen oefenen op de richting waarin hun geliefde sport beweegt. Het WK in Qatar is daar het ultieme bewijs van. Bijna geen enkele voetbalfan is voorstander van het toernooi, maar toch verandert er niets. We hebben het gevoel dat we alleen kunnen toekijken en, als het toch niet anders kan, dan maar moeten genieten van de show. Verzet is zinloos, het spektakel dendert ook zonder ons wel door. 

Dus nee, er gaan nooit genoeg anderen meedoen met je boycot om de Qatari echt pijn te doen. Het heeft geen zin om niet te kijken naar het WK in Qatar. Maar moet het per se zin hebben? Of kun je ook gewoon iets doen, of niet doen, omdat je weet dat het goed is? Los van resultaten. 

Juist die fixatie op resultaten, winsten, cijfers, ten koste van al het andere, heeft ons hier gebracht. De voetballerij jaagt financiële of sportieve resultaten na en daarbij heiligt het doel de middelen. Qatar bewijst dat we een hoop leed accepteren om maar meer winst en succes te boeken. Als we dat willen bestrijden, ben ik bang dat het idee van ‘maar het heeft toch geen zin?’ in dezelfde valkuil stapt van altijd maar gericht zijn op resultaat. 

Deze resultaatgerichtheid wordt alleen maar versterkt door op sport gebaseerde gokspellen die de laatste decennia steeds groter zijn geworden, schrijft de Amerikaanse theaterhistoricus Kellen Hoxworth[11]Hoxworth, K. (2020). ‘Football Fantasies: Neoliberal Habitus, Racial Governmentality, and National Spectacle’. In: American Quarterly 72(1), p. 155-179.. Hij beschrijft ‘fantasy football’ in de VS, iets wat inmiddels is overgewaaid naar Europa, maar je kunt ook voetbalpoules, FIFA Ultimate Team en toto’s scharen onder zulk soort spellen. Bijna elke voetballiefhebber heeft wel minstens één keer zo’n spel gespeeld, met vrienden, familieleden of wildvreemden. Bij FIFA Ultimate Team speelt je eigen vaardigheid nog wel een rol, maar kun je je winstkansen flink vergroten als je slim spelers en ‘packs’ inkoopt. Bij poules, ‘fantasy football’ en gokken draait het echter alleen om kansberekening en risicoverkleining. Hoxworth schrijft: “Het spel vraagt deelnemers niet (alleen) om sportwedstrijden te beleven als een live, fysiek evenement, maar (ook) om het te analyseren als een ‘numbers game’ waarin de individuele statistische productie van een atleet belangrijk is.” Dit past volgens hem perfect binnen de manier van denken waarin cijfers, resultaten, individuele successen, winst en geld het belangrijkste zijn. De manier van denken die de hele voetbalwereld inmiddels in een ijzeren houdgreep heeft, die het kwantitatieve belangrijker maakt dan het kwalitatieve. En volgens Hoxworth verandert dit ook het denken van sportliefhebbers zelf: “De deelnemer aan fantasy football verandert van ‘homo ludens’ (spelende mens) in de berekenende ‘homo economicus’ (economische mens) – de ondernemer die functioneert als ‘speler op de markt’ door beslissingen te nemen op puur rationele, economische basis.” 

Als de supporter steeds meer gericht wordt op resultaten en cijfers, wordt hij door de sport op zijn wenken bediend: er zijn meer en meer doelpuntenrecords, langste ongeslagen reeksen en historische trebles te vieren. Juist de op statistieken gerichte supporter, verblind door dit soort unieke resultaten, heeft hierdoor niet door dat het voetbal statistisch gezien steeds minder spannend wordt. En de gokspellen zijn zelf ook weer onderdeel van de show. Doordat ze een soort extra laag van vermaak boven op het voetbal leggen, valt het niet op dat het voetbal zelf steeds minder spannend en vermakelijk wordt. De spanning en het vermaak zitten hem namelijk steeds meer in het voorspellen in plaats van in het kijken zelf.

Dat ‘het allemaal geen nut heeft’ om niet te kijken naar het WK in Qatar, past perfect binnen de resultaatgerichte manier van denken die het voetbal beheerst. Als het niks oplevert, doen we het maar niet. Moraliteit – is dit goed of fout? – schuiven we dan helemaal opzij. Het is het logische eindpunt van een denkwijze waarin alleen kwantificeerbare resultaten tellen, waarin alles nuttig moet zijn. Waarin ‘professionele overtredingen’, tijdrekken en toneelspel algemeen geaccepteerd zijn zolang je het maar doet om resultaten te halen. Waarin winnen het belangrijkste is, zodat je meer geld kunt verdienen dat je weer kunt investeren, zodat je nog vaker kunt winnen. Op grotere schaal wil de FIFA eveneens meer geld verdienen om te investeren in het nog verder laten groeien van de voetbalsport, om nog meer markten aan te boren. Wat geld oplevert om ook weer te investeren in nog meer groei, nog meer kijkcijfers trekken. In deze logica van presteren en groeien doen mensenlevens, lijden en moraliteit er niet meer toe.

Het feit dat het geen zin heeft om iets te doen, kan je er alleen van weerhouden om dat te doen als je de logica van presteren en resultaten behalen aanhangt. Misschien is het tijd om deze manier van denken los te laten en na te denken over de vraag of het ethisch gezien wel goed is om te kijken naar het WK. Misschien is het tijd om te stoppen met vragen: wat kan ik hiertegen doen? Misschien is het tijd om te vragen: wil ik hieraan bijdragen?

Mijn persoonlijke antwoord is: nee. Voetbal is een prachtige show waar ik graag van geniet en een mooi resultaat halen in een poule levert me plezier op, maar niet ten koste van alles. Natuurlijk is er meer mis met de voetballerij dan alleen het WK in Qatar, maar dit toernooi gaat voor mij over een grens. Ik kan er niet mee leven dat er voor mijn kijkplezier duizenden mensen de dood in gejaagd zijn, tienduizenden mensen in slavernij geleefd hebben en nog eens tienduizenden nabestaanden moeten rouwen om hun geliefden. Daar wil ik geen passieve toeschouwer van zijn, maar een actieve wegzapper. In de winter van 2022 ben ik daarom niet die aan de buis gekluisterde voetbalfanaat uit de reclame voor 0.0-biertjes.

Iedere voetballiefhebber zal hierin zijn of haar eigen keuze moeten maken, zolang die maar serieus overwogen is en op basis van de juiste informatie. Toch wil ik in het volgende hoofdstuk nog één factor bespreken die niet eerder aan bod is gekomen. Een laatste vraag, die minder te maken heeft met de gruwelen in Qatar, de wanpraktijken van de FIFA of de verantwoordelijkheid van ons als voetbalvolgers, maar die des te belangrijker is voor veel Nederlanders: nu Nederland eindelijk weer meedoet aan het WK, moet ik dat toch zien? Voor ik die vraag beantwoord, zal ik jullie een beeld schetsen van hoe ik straks het wereldkampioenschap beleef.

References

References
1 Goed Ingelichte Kring (2021, 27 februari). Freek de Jonge start patitie tegen WK voetbal in Qatar. [Video]. Geraadpleegd van NPO Radio 1: https://www.nporadio1.nl/fragmenten/goed-ingelichte-kring/d41f7f51-7c36-4a90-9a8d-4244fa0d6daf/2021-02-27-freek-de-jonge-start-petitie-tegen-wk-voetbal-in-qatar
2 Cancel Qatar 2022. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van: https://cancelqatar.nl/
3 Galeano, E. (2004). ‘Soccer: Opiate Of The People?’ In: NACLA Report on the Americas 37(5), p. 38-43.
4 Oriard, M. (2001). King Football. Sport and Spectacle in the Golden Age of Radio and Newsreels, Movies and Magazines, the Weekly and the Daily Press. New Baskerville: University of North Carolina Press.
5 Finn, M. (2002). ‘From sport to spectacle: the emergence of football as a destination attribute or look what they’ve done to our game: the McDonaldization of football’. In: Tourism in Western Europe: a collection of case histories, p. 171-191.
6 Gavroche, J. (2017, 10 augustus). The spectacle of football: A somnambulist’s reflections on a man called Neymar. [Blog]. Geraadpleegd van Autonomies: https://autonomies.org/2017/08/the-spectacle-of-football-a-somnambulists-reflections-on-a-man-called-neymar/
7 Bristow, T. (2018, 9 november). Neymar’s incredible clause in PSG contract that sees forward earn €375,000 every month. [Artikel]. Geraadpleegd van Mirror: https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/neymars-incredible-clause-psg-contract-13564824
8 Le Classique, Golden era and scandal. Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Le_Classique#Golden_era_and_scandal
9 Ronay, B. (2022, 7 maart). Manchester United being bad is now its own self-sustaining media industry. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/blog/2022/mar/07/manchester-united-derby-reaction-roy-keane-media
10 FIFA. (2020, 26 februari). FIFA President announces his vision for the period up to 2023. Geraadpleegd van: https://www.fifa.com/about-fifa/president/media-releases/fifa-president-announces-his-vision-for-the-period-up-to-2023
11 Hoxworth, K. (2020). ‘Football Fantasies: Neoliberal Habitus, Racial Governmentality, and National Spectacle’. In: American Quarterly 72(1), p. 155-179.