Hoofdstuk 6: Het WK gaat door. Wat kunnen we er nu nog aan doen?

Het is tijd voor een korte samenvatting. We hebben te maken met een WK dat mede mogelijk gemaakt wordt door ongeëvenaarde mensenrechtenschendingen, die zonder dat WK niet plaats hadden gevonden. De internationale gemeenschap heeft weinig tot niets gedaan om aan te dringen op verbeteringen, waardoor er in de afgelopen twaalf jaar weinig wezenlijk veranderd is in Qatar. Ook de negatieve publiciteit die al sinds 2013 de ronde doet, schaadt de Qatari niet en de FIFA, die een verschil had kunnen maken, heeft er geen belang bij om in te grijpen. Ik vraag me af wie de kastanjes uit vuur gaat halen, en of iemand dat überhaupt nog kan doen.

Degenen die direct verantwoordelijk zijn, Qatar en de FIFA, nemen die verantwoordelijkheid niet. De organen daar net onder, de nationale voetbalbonden, steken hun kop in het zand. Slechts een handvol bonden brengt een statement naar buiten, maar hangt daar geen boycot aan. Zelfs in het meest uitgesproken land, Noorwegen, kwam het er niet van[1]Harding, D. (2021, 20 juni). Norway votes against boycott of Qatar World Cup over human rights. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading. De officiële WK-sponsors hebben in 2014 opgeroepen tot verbeteringen, maar zijn sindsdien tevreden met de symboolpolitiek die Qatar en de FIFA hebben bedreven. Sommige sponsoren steunen een oproep van Human Rights Watch om arbeiders te compenseren, maar lijken verder geen druk uit te oefenen[2]Reuters (2022, 20 september). Rights groups ask sponsors to press FIFA, Qatar on migrant worker compensation. Geraadpleegd van: … Continue reading. 

Als de bonden en sponsoren niks doen, komt de verantwoordelijkheid te liggen bij bondscoaches en voetballers. Ook zij voelen zich niet geroepen om stelling te nemen. Alleen een aantal Finse internationals rond aanvoerder Tim Sparv overwoog een boycot, maar Finland kwalificeerde zich uiteindelijk niet voor het toernooi[3]Sparv, T. (2021, 6 september). We Need to Talk About Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van The Players’ Tribune: https://www.theplayerstribune.com/posts/tim-sparv-finland-world-cup-2022-qatar-soccer. Het is makkelijk om alle andere miljonairs die straks in Qatar voetballen, te veroordelen. Topvoetballers worden, zoals de Britse journalist Simon Kuper beschreef, steeds mondiger en machtiger[4]Kuper, S. (2021, 9 juni). Het contact met de wereld verloren. [Artikel]. Geraadpleegd van De Groene Amsterdammer: https://www.groene.nl/artikel/het-contact-met-de-wereld-verloren. Zo spraken in Nederland sterkhouders als Georginio Wijnaldum en Virgil van Dijk zich uit voor Black Lives Matter. Zou het ze dan niet sieren als ze opkomen voor de zwarte levens die verloren gaan in de Qatarese woestijn? Jazeker. Kunnen we hun passieve houding veroordelen? Zeker. Maar moeten we ze verantwoordelijk houden voor wat er in Qatar gebeurt? Nee, zij zijn niet de hoofdverantwoordelijken. Omdat de bestuurders hun nek niet uitsteken moeten Wijnaldum en Van Dijk hun jongensdroom, waarvoor ze jaren alles hebben gegeven, maar gewoon vaarwelzeggen? Dat is wel erg makkelijk gezegd. 

Een ander punt van kritiek is dat de heren topvoetballers hypocriet zijn. Wijnaldum is tegen racisme, maar voetbalt zelf voor het Qatarese Paris Saint-Germain en weigert het WK te boycotten. Dat is inderdaad moreel inconsistent. Maar betekent dat dan dat hij alle recht van spreken kwijt is? Als we die logica doortrekken is er bijna niemand in onze samenleving die niet hypocriet is. Als je je ooit ergens over uitspreekt, moet je je dan gelijk uitspreken over alles? Dan krijg je een situatie waarin je slechts twee groepen mensen overhoudt: een stel heiligen dat tegen ieder onrecht strijdt en voor wie de lat extreem hoog ligt (want je kunt geen enkele misstand onbenoemd laten!) tegenover de overgrote meerderheid die stil blijft uit angst om hypocriet genoemd te worden, en aan wie totaal geen eisen worden gesteld en die volledig onverschillig kunnen blijven (doe mee aan wat je maar wil, hoe immoreel ook!). Natuurlijk zou ik liever hebben dat voetballers hun platform gebruiken om statements te maken tegen álle vormen van onrecht. Maar, hoe hypocriet ook, ik vind het nog altijd beter dat ze zich tegen één vorm van onrecht uitspreken, dan tegen nul. Bovendien, mensen die voetballers hypocriet noemen, nemen zelf vaak hun verantwoordelijkheid ook niet. Analist Johan Derksen vindt bijvoorbeeld dat “de grote mannen, sterren, boegbeelden” moeten “opstaan” als het gaat om Qatar[5]Sierkstra, A. (2021, 27 februari). Gemist: Johan Derksen snoeihard over WK in Qatar in VI. [Artikel]. Geraadpleegd van Veronica Superguide: … Continue reading. Maar neemt Derksen zelf wel zijn verantwoordelijkheid als straks het WK is begonnen? Verschijnt hij dan nooit op tv, tenzij om het toernooi en het Qatarese regime te bekritiseren? Ik verwacht het niet. Hij zal eerder gewoon de wedstrijden analyseren en af en toe als een zogenaamd boven alle partijen zwevende rechter wijzen naar de hypocrisie van de voetballers, terwijl hij zijn vorstelijke salaris opstrijkt. Als Derksen naar anderen wijst zonder zijn eigen verantwoordelijkheid te nemen, waarom mogen voetballers dat dan niet doen? Waarom mogen zij niet wijzen naar voetbalbestuurders of sponsors? 

Of naar de media. Want nog een niveau lager op de verantwoordelijkheidspiramide hebben we de pers. Geen enkele grote krant, televisiezender of website kiest ervoor om het toernooi links te laten liggen. Individuele journalisten, zoals Willem Vissers en Sjoerd Mossou, vragen zich af wat voor verschil het zou maken als zij straks weigeren naar Qatar te gaan. Derksen spreekt zich in Nederland nog het sterkste uit en dat is goed, maar gaat hij het WK boycotten of wijst hij liever naar anderen?

Dit is precies wat een situatie als deze zo ingewikkeld maakt. Als de mensen aan de top hun verantwoordelijkheid niet nemen, wie moet dat dan wel doen? Het enige werkbare antwoord lijkt me: iedereen. Iedereen moet zijn eigen kleine steentje bijdragen. En daarvoor moeten we eerst stoppen met naar anderen kijken. Dat geldt ook voor ons, als voetballiefhebbers. De situatie is als een onzekere verdediging die opgejaagd wordt door een tegenstander die hoog druk zet. Iedereen wil zo snel mogelijk van de bal af en speelt hem naar iemand anders, van bestuurders naar spelers naar journalisten. Uiteindelijk gaat de bal terug op de keeper, die al helemaal niet weet wat hij met deze verantwoordelijk aan moet. Die keeper, dat zijn wij. De fans. De liefhebbers. De kijkers thuis. We kunnen wel wijzen naar onze verdedigers, maar dat lost niks op. De bal ligt nu bij ons en wij moeten correct handelen. 

En misschien heeft de bal altijd bij ons gelegen. Want je kunt de hele piramide van verantwoordelijkheid ook omdraaien. Misschien begint het allemaal bij de supporter. De journalist kan zeggen dat hij alleen verslag doet van wat de mensen willen weten. De krant of de tv-zender laat alleen zien wat een groot deel van de bevolking wil zien. Voetballers geven hun fans slechts het entertainment waarvoor ze naar het stadion komen. Bonden voldoen simpelweg aan de wensen van het publiek, sponsoren willen nou eenmaal zo veel mogelijk mensen bereiken met hun reclames. En de FIFA en Qatar kunnen op hun beurt zeggen dat ze alleen maar een prachtig sportevenement organiseren voor al die miljarden mensen en dat die blijkbaar ook geen problemen hebben met de mensenrechtenschendingen achter de schermen. Ze kijken namelijk toch. Als je het zo bekijkt, ligt de eindverantwoordelijkheid misschien juist bij ons, de voetballiefhebbers. Doordat wij, ongeacht de vreselijke praktijken die eraan te pas komen, trouw naar alle wedstrijden blijven kijken, legitimeren we de keuzes van de FIFA en Qatar. Die doen alleen wat de fans willen. En de fans willen voetbal, al het andere telt niet. De FIFA en Qatar dachten dat ze wel weg zouden komen met corruptie, slavernij en onderdrukking en wij geven ze gelijk. Want we kijken.

Zoals Qatar alleen bezig is met haar geopolitieke positie en de FIFA alleen bezig is met geld, zijn wij, het publiek, alleen bezig met spektakel. De uitspraak van Ramón Calderón, dat voetbal op sommige vlakken meer showbusiness is dan sport, zegt net zo veel over ons als kijkers, als over de voetbalsport als geheel. De enige reden dat er zo veel geld omgaat in het voetbal, is dat wij met miljoenen, soms miljarden tegelijk wedstrijden, voor- en nabeschouwingen, samenvattingen en hoogtepunten kijken, voetbalsites en social media-pagina’s afstruinen, kaartjes kopen voor wedstrijden, merchandise inslaan en gokken op uitslagen. De enige reden dat Infantino en Al-Thani onze prachtige sport zo kunnen misbruiken, is dat het ons als toeschouwers niets uitmaakt. Wij kijken toch wel. 

Betekent dit dan dat het allemaal onze schuld is? Dat wij het bloed van al die arbeidsmigranten aan onze handen hebben kleven? Nee, natuurlijk niet. Wij hebben er niet voor gekozen om onze geliefde sport te laten gijzelen door corrupte bestuurders, schimmige miljardairs en onzuivere regimes. Wij hebben er niet voor gekozen om Qatar een WK te laten organiseren. Wij mochten niet stemmen toen Blatter en later Infantino verkozen werden. Het is niet onze schuld dat bonden, coaches, spelers, media en sponsoren niets doen. Maar het is wel onze schuld dat wij niets doen.

En wat kunnen we dan precies doen? Heel ‘simpel’: niet kijken. Geen wedstrijd van dat hele WK kijken op tv, niet afreizen naar Qatar om in de met slavernij gebouwde stadions te gaan zitten. Het WK is een goudmijn voor de FIFA en de ettelijke miljoenen voor tv-rechten en sponsordeals hebben ze al binnen, maar als de kijkcijfers tegenvallen zullen dat soort contracten bij een volgend discutabel toernooi wellicht een stuk minder opleveren. Bij vorige WK’s gingen stadiontickets in totaal voor ruim 500 miljoen over de toonbank[6]Jaipuria, T. (2018, 15 juli). The Economics of the World Cup [Artikel]. Geraadpleegd van Medium: https://medium.com/@tanayj/the-economics-of-the-world-cup-af7a7aa737d0, ook dat zal de FIFA voelen in de portemonnee. Los van de financiën zou het een krachtig statement zijn als fans wegblijven en kijkcijfers tegenvallen. Het zou bewijzen dat voetbal, dat de afgelopen decennia door zakenlui is overgenomen, nog altijd een volkssport is. En dat het volk het niet eens is met wat er in naam van hun sport gebeurt. De FIFA, Qatar en alle miljardenbedrijven eromheen zijn machtig, maar hun macht stelt niks voor in vergelijking met de macht van ons als voetballiefhebbers. Zij kunnen alleen maar doen wat ze doen, omdat wij dat toelaten. Wij maken of breken nog altijd deze sport. Als wij in de winter van 2022 massaal het WK boycotten, laten we zien dat we hier de grens trekken. Dat dit soort dingen niet kan. De hele geldmachine komt dan piepend tot stilstand en zal vervolgens z’n koers bijstellen richting een minder onrechtvaardige toekomst.

Helaas gaat het natuurlijk nooit lukken om op zo’n grote schaal een gezamenlijke vuist te maken, dat snap ik ook wel. Heeft het dan wel enige zin om al individu te boycotten? Met die vraag worstel ik in het volgende hoofdstuk, nadat ik heb beschreven hoe ik in 2018 worstelde met Putins WK.

References

References
1 Harding, D. (2021, 20 juni). Norway votes against boycott of Qatar World Cup over human rights. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/norway-qatar-world-cup-workers-b1869453.html
2 Reuters (2022, 20 september). Rights groups ask sponsors to press FIFA, Qatar on migrant worker compensation. Geraadpleegd van: https://www.reuters.com/lifestyle/sports/rights-groups-ask-sponsors-press-fifa-qatar-migrant-worker-compensation-2022-09-20/
3 Sparv, T. (2021, 6 september). We Need to Talk About Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van The Players’ Tribune: https://www.theplayerstribune.com/posts/tim-sparv-finland-world-cup-2022-qatar-soccer
4 Kuper, S. (2021, 9 juni). Het contact met de wereld verloren. [Artikel]. Geraadpleegd van De Groene Amsterdammer: https://www.groene.nl/artikel/het-contact-met-de-wereld-verloren
5 Sierkstra, A. (2021, 27 februari). Gemist: Johan Derksen snoeihard over WK in Qatar in VI. [Artikel]. Geraadpleegd van Veronica Superguide: https://www.superguide.nl/nieuws/gemist-johan-derksen-snoeihard-over-wk-in-qatar-in-vi-tv?authId=064f76f3-f607-4776-a6bf-75aff50f9377
6 Jaipuria, T. (2018, 15 juli). The Economics of the World Cup [Artikel]. Geraadpleegd van Medium: https://medium.com/@tanayj/the-economics-of-the-world-cup-af7a7aa737d0