Hoofdstuk 5: Wat kan de voetbalwereld doen aan de problemen in Qatar?

Langzaam maar zeker begint het me steeds duidelijker te worden dat er helaas geen ‘silver lining’ of gelukkige afloop zal zijn in Qatar. De oliestaat doet lekker wat het zelf wil en hoeft zich van niemand iets aan te trekken. Maar is dat wel zo? Als het WK zo belangrijk is voor ze, dan is de FIFA toch in de ideale positie om druk uit te oefenen? 

De vraag is alleen of de FIFA wel de juiste organisatie is om zoiets te doen. De uitspraak ‘voetbal en politiek hebben niets met elkaar te maken’ lijkt net zo oud als de voetbalsport zelf, en is zeker zo oud als de FIFA. De sport moet puur blijven, onbelemmerd door wat er in de wereld gebeurt en in ruil daarvoor moet de sport zich ook niet bemoeien met de wereld. Dat is het idee. Maar is dat wel haalbaar? Of überhaupt wenselijk?

‘The Laws of The Game’ van de FIFA verbieden dat spelers politieke, religieuze of persoonlijke statements maken op hun kleding of ondershirts. Zo kreeg uitgerekend Qatar in 2017 een boete omdat de spelers voorafgaand aan een interland een shirt droegen met daarop het portret van emir Tamim bin Hamad Al-Thani[1]Evans, S. (2021, 26 maart). Politics and protest in sport: Have FIFA’s rules changed? [Artikel]. Geraadpleegd van Reuters: https://www.reuters.com/article/us-soccer-fifa-protests-idUSKBN2BI2FN. Manchester City-coach Pep Guardiola werd op de bon geslingerd omdat hij tijdens een wedstrijd een geel lintje droeg in steun van de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging[2]BBC Sport. (2018, 9 maart). Pep Guardiola: Manchester City manager fired over yellow ribbon. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/43350447. Fans van Celtic werden bestraft omdat ze met Palestijnse vlaggen zwaaiden bij een duel met het Israëlische Hapoel Be’er Sheva[3]McKenna, K. (2016, 28 augustus). Why Celtic fans flew the flag for Palestine. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Maar statements tegen de mensenrechtenschendingen in Qatar worden wél gedoogd, net als aanvoerdersbanden in regenboogkleuren of het geel-blauw van Oekraïne en ‘Black Lives Matter’ op de plek van spelersnamen. Landen uit Groot-Britannië mogen wel een poppy dragen om de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog te herdenken, maar Ierland mag geen symbool dragen ter nagedachtenis aan de doden uit de onafhankelijkheidsstrijd met datzelfde Groot-Britannië[4]Campbell, R. (2018, 21 maart). Can You Really Keep Politics Out Of Football? [Artikel]. Geraadpleegd van EachOther: https://eachother.org.uk/can-really-keep-politics-football/. En tijdens Euro 2020 mocht de regenboogvlag overal het stadion in, behalve in Budapest en Baku. Totdat de UEFA zoveel kritiek kreeg, dat ze het wél toestonden[5]NOS Voetbal. (2021, 27 juni). UEFA: regenboogvlag wél toegestaan in stadion Boedapest. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading (dit wordt nog ‘leuk’ in Qatar, waar de doodstraf staat op homoseksualiteit). Toen de Hongaarse regering tijdens het toernooi een controversiële anti-homowet aannam, wilde de gemeente München de Allianz Arena in de regenboogkleuren hullen tijdens Duitsland-Hongarije, maar de UEFA verbood dit met daarbij de volgende verklaring: “Het verzoek was politiek geladen, in verband met de aanwezigheid van het Hongaarse nationale team in het stadion. Voor de UEFA is de regenboog geen politiek symbool, maar een teken van onze sterke betrokkenheid bij een meer diverse en inclusieve samenleving.”[6]Westwood, J. (2021, 23 juni). ‘UEFA respects the rainbow’ – European football’s governing body releases statement after Allianz Arena controversy. [Artikel]. Geraadpleegd van Goal.com: … Continue reading Als de stad München haar betrokkenheid bij een diverse en inclusieve samenleving wil tonen, dan is dat een politiek statement. Maar als de UEFA dat doet? Dan niet.

Het beeld ontstaat dat de FIFA en UEFA vooral doen wat hen zelf het beste uitkomt. Als het verbieden van een statement ze op veel kritiek kan komen te staan, dan zeggen ze gauw dat het niet onder politieke statements valt en zien ze het door de vingers. Maar een al te opzichtige overtreding, zoals die van het ondershirt van Qatar, moeten ze wel beboeten om hun geloofwaardigheid nog enigszins te behouden. En als de belangen van een invloedrijke lidstaat in het geding zijn, zoals die van Spanje (Guardiola) of Hongarije (München), dan grijpen ze ook in. 

Sport en politiek staan dus zeker niet los van elkaar. Maar kan de FIFA iets wezenlijks doen om de mensenrechtenschendingen in Qatar terug te dringen? Om te beginnen zou de wereldvoetbalbond zich kunnen houden aan de ‘Guiding Principles on Business and Human Rights’ van de Verenigde Naties, zoals Amnesty International voorstelt. Dit zou ten eerste betekenen dat de FIFA een onafhankelijke organisatie alle bouwprojecten rond het WK laat monitoren, om mensenrechtenschendingen te signaleren en te voorkomen. En ten tweede dat benadeelde arbeiders gecompenseerd worden door de FIFA. 

Maar dit is slechts het minimale. Hoewel het zichzelf niet wil zien als organisatie die ook maar iets met politiek te maken heeft, heeft de FIFA aanzienlijke politieke macht. Het WK is zo belangrijk voor Qatar dat het toernooi ervoor zorgt dat de FIFA een ijzersterke onderhandelingspositie heeft. Het kan de wedstrijden relatief makkelijk verplaatsen naar een ander land, het gezichtsverlies voor Qatar zou gigantisch zijn. Als de Qatari moeten kiezen tussen geen WK of hun arbeiders als mensen behandelen, is er een goede kans dat ze voor het tweede kiezen. Als de FIFA de situatie in Qatar écht ingrijpend wilde verbeteren, had het de sjeiks op deze manier flink onder druk kunnen zetten. En dan hebben we het nog niet eens over de aanzienlijke invloed die het kan uitoefenen via de media. Als Infantino een persconferentie had gehouden waarin hij Qatar in duidelijke taal op de vingers tikte, opriep tot verbeteringen én daar sancties zoals het verplaatsen van het WK aan verbond, had Mohammed Bin Al-Thani een paar nachten niet lekker geslapen. Dan had het voetbal kunnen zijn wat De Boer, Rummenigge en Infantino claimen dat het is, een aanjager van vooruitgang. De vraag is dan: waarom gebruikt de FIFA haar macht niet?

Die vraag hangt samen met een andere: waarom houdt de FIFA vol dat het niks met politiek te maken heeft? Het antwoord is, heel kort door de bocht, dat de FIFA inderdaad niet geïnteresseerd is in politiek. Volgens insiders was Sepp Blatter nog wel enigszins idealistisch, op een megalomane manier: hij zag zichzelf als een weldoener die met voetbal de wereld verbond, en die de Nobelprijs voor de vrede verdiende[7]The Week. (2014, 9 september). Sepp Blatter deams of a Nobel prize as Fifa bows to his ego. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Gianni Infantino daarentegen heeft zelfs dat soort semi-politieke ambities niet. In zijn document ‘The Vision: Making Football Truly Global’ maakt hij duidelijk dat hij de sport vooral wil laten groeien, nieuwe markten aan wil boren, nog meer winst wil maken om dat weer in het voetbal te investeren, zodat het nóg verder kan groeien[8]FIFA. (2020, 26 februari). FIFA President announces his vision for the period up to 2023. Geraadpleegd van: … Continue reading. Vandaar het gegoochel met politieke statements op en rond het voetbalveld: de FIFA probeert voortdurend zo min mogelijk fans van zich te vervreemden en zoveel mogelijk betalende klanten aan boord te houden, over heel de wereld. 

Maar op een hoger niveau is er meer aan de hand. Want hoewel de FIFA en de UEFA eensgezind zijn in de manier waarop ze omgaan met politieke statements, zijn ze verdeeld als het op veel andere onderwerpen aankomt. De twee organisaties zijn verwikkeld in een steeds hoger oplopende machtsstrijd. Hoewel de FIFA de overkoepelende bond is van het hele voetbal, is de UEFA minstens zo invloedrijk. De Europese bond heeft namelijk over een periode van vier jaar een omzet die ongeveer twee keer zo hoog is als die van de FIFA: 12,5 miljard dollar tegenover 6,4 miljard dollar[9]Philippou, C. (2021, 17 september). Why does Fifa want a football World Cup every two years? [Artikel]. Geraadpleegd van Scroll.in: … Continue reading. Dit komt doordat de UEFA naast een gigantisch vierjarig interlandtoernooi ook nog de Europese clubtoernooien heeft, waar het jaarlijks dik aan verdient. De FIFA maakt drie jaar lang amper winst en compenseert dat vervolgens in één klap met het WK[10]Reiff, N. (2020, 14 mei). How FIFa Makes Money. [Artikel]. Geraadpleegd van Investopedia: https://www.investopedia.com/articles/investing/070915/how-does-fifa-make-money.asp. 

Hoe dan ook, de UEFA is welvarender dan de FIFA en is daardoor wellicht zelfs machtiger. Infantino probeerde hier verandering in te brengen door het WK voor clubteams uit te breiden naar 24 teams en het iedere zomer groots te organiseren, zodat het toernooi de concurrentie aan zou gaan met de Champions League. De FIFA presenteerde het als een prachtig plan om het clubvoetbal mondialer te maken, maar in werkelijkheid zou het er alleen maar voor zorgen dat er nóg meer geld gaat naar een handjevol megaclubs (aangevuld met wat teams uit andere continenten die geen schijn van kans maken tegen de Liverpools en PSG’s van deze wereld)[11]Delaney, M. (2020, 21 januari). Fifa and Uefa set for bitter Club World Cup showdown that will decide the future of football. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading. Helaas voor Infantino liet de UEFA haar spierballen zien en blokkeerde het het plan. Een jaar later kwam de FIFA terug met een nieuw, zo mogelijk nog ingrijpender idee, gepresenteerd door ‘chief of global development’ Arsène Wenger: het WK eens in de twee jaar laten plaatsvinden. De UEFA en ook de CONMEBOL (de Zuid-Amerikaanse bond) dreigden direct met een boycot, 36 Europese voetbalbonden spraken zich uit tegen het plan[12]Ingle, S. (2021, 9 september). Uefa threatens World Cup boycott as Coe joins chorus of disapproval. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading.

Intussen wordt de UEFA niet alleen van de kant van de FIFA beconcurreerd. Ook de grootste clubs van Europa dreigen al jaren met een eigen toernooi: de Super League. In het voorjaar van 2021 kwam het dan eindelijk zo ver, maar omdat de UEFA dreigde met zware straffen en vooral omdat supporters van de betrokken clubs fel tegen waren, ging het niet door. Toch voelt de Europese voetbalbond de druk en is het bezig de Champions League op de schop te gooien, op zo’n manier dat de topclubs (waarvan een groot deel initiatiefnemer was van de Super League) nóg meer profiteren van het lucratieve toernooi[13]Delaney, M. (2021, 14 september). You think the European Super League is over? Think again. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading. Zo gaan we in 2024 waarschijnlijk naar een totaal nieuwe opzet met 36 in plaats van 32 teams en zo’n honderd extra wedstrijden[14]Stone, S. (2021, 30 maart). Champions League 2024: Decision on new format with 10-match first phase delayed. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/56573883.

Je kunt zeggen van Blatter wat je wil, maar tijdens zijn heerschappij (en die van Michel Platini bij de UEFA) bleef de voetbalkalender in grote lijnen hetzelfde. Natuurlijk, EK’s en WK’s werden uitgebreid en de UEFA Cup werd de Europa League, maar de sport was lange tijd overzichtelijk. Het is geen toeval dat sinds het ‘old boys network’ is ingestort, we naar een EK met 32 landen zijn gegaan, een WK met 48 landen, er een Nations League en een Conference League zijn gekomen en we ons nu moeten voorbereiden op het volledig vollopen van het voetbaljaar met nóg meer toernooien en nóg meer wedstrijden. Het is namelijk allemaal onderdeel van de strijd tussen de UEFA en de FIFA. De strijd om kijkcijfers.

Of al die extra competities ook leiden tot spannender toernooiverloop en eerlijkere concurrentie tussen grote en kleine teams, kun je sterk betwijfelen. Uit onderzoek van de Britse sportjournalist Miguel Delaney blijkt dat, met de introductie van het grote geld, de Europese competities alleen maar minder spannend zijn geworden[15]Delaney, M. (2020, 12 februari). How modern football became broken beyond repair. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading. In de periode 1990-1999 lag het gemiddeld aantal punten van de kampioenen in de meeste topcompetities bijvoorbeeld rond de 80, in Duitsland rond de 70. Tegenwoordig pakken de kampioen van Engeland, Frankrijk en Italië vaak bijna 90 punten en die van Duitsland zo’n 80. In Spanje was het gemiddelde aantal punten van de kampioen van 2010 tot 2019 zelfs 94,3. Ook zien we dat in veel landen de grootste clubs steeds vaker puntenrecords of reeksen van kampioenschappen neerzetten. Denk aan Bayern München, Juventus (tot voor kort), Dinamo Zagreb, Red Bull Salzburg, Olympiakos of ons eigen Ajax. In Frankrijk en Engeland worden Paris Saint-Germain en Manchester City niet altijd kampioen, maar ze zijn duidelijk dominant. Verder winnen de rijkste clubs tegenwoordig 21,3 procent van hun wedstrijden met 3-0 of meer, dat percentage lag van 1990 tot 1999 op 12,3. 

En dit alles is geen toeval, maar wordt gestimuleerd door bewust beleid. Delaney noteerde een uitspraak van één van de hoge officials in de Premier League: “We willen niet te veel Leicester City’s. De voetbalhistorie wijst uit dat fans graag grote teams zien winnen. Een zekere mate van onvoorspelbaarheid is goed, maar een meer democratische competitie zou slecht zijn voor zakenbelangen.” En dus kiezen voetbalbonden ervoor om hun winsten niet gelijk te verdelen, maar zorgen ze ervoor dat het meeste geld bij de grote clubs terechtkomt.

Steeds minder clubs maken een échte kans om kampioenschappen en Europese toernooien te winnen, omdat het financiële gat tussen topclubs en middenmoot steeds groter wordt. Het voordeel van een hoop geld hebben wordt nog verder versterkt door alle extra toernooien. Hoe meer wedstrijden de FIFA en UEFA introduceren, hoe belangrijker brede, duur betaalde selecties worden en hoe moeilijker clubs met een klein budget kunnen meedoen om de prijzen. Al die nieuwe toernooien leveren bonden en sponsoren een hoop geld, dat door middel van prijzengeld en tv-deals vooral bij de topclubs terecht komt, waardoor zij hun voorsprong op de rest nog verder uitbouwen. Clubs die de boot missen, raken steeds verder achterop. 

Dit alles betekent niet dat het niveau van het voetbal zelf omlaaggaat, integendeel. Als PSG tegen Man City speelt zie je weergaloos voetbal, misschien wel het beste ooit gespeeld. Het punt is dat als die clubs tegen pakweg Feyenoord spelen, ze met een B-elftal gemakkelijk winnen. De verschillen in niveau zijn groter, de spanning is minder.

Dit effect is kleiner in het interlandvoetbal, waar een land niet simpelweg de beste spelers kan opkopen. Toch heeft de steeds vollere voetbalkalender wel degelijk invloed op het internationale voetbal. Toernooien volgen aan het einde van een overvol seizoen (of straks in Qatar er middenin), waardoor spelers uitgeput aan de aftrap verschijnen. Hoe breder je selectie, hoe minder hinder je daarvan ondervindt. Zo wordt het voor de op papier mindere landen toch zwaarder om resultaten te boeken. En met een eventueel WK om de twee jaar zullen landenteams waarschijnlijk vooral gaan voor korte termijnsucces[16]Straus, B. (2021, 20 september). The Overlooked Consequences for National Teams in a Biennial World Cup Universe. [Artikel]. Geraadpleegd van Sports Illustrated: … Continue reading. Of bijvoorbeeld een Roberto Mancini dan nog jaren de tijd krijgt om een Italiaanse EK-winst voor te bereiden, is de vraag. Ook kun je je afvragen of met zoveel wedstrijden en toernooien, fans niet langzaam uitgeblust raken en EK’s en WK’s hun glans verliezen. 

En dan zijn er nog de spelers. FIFPRO, de vakbond voor profvoetballers, verklaarde aan het begin van het EK 2020 dat het aantal wedstrijden de pan uit rijst. Zes uur later zakte Deens international Christian Eriksen in de wedstrijd tegen Finland in elkaar, tijdens zijn 66e wedstrijd in een jaar tijd[17]Dunbar, G. (2021, 13 juni). Eriksen emergency follows union’s warning of too many games. [Artikel]. Geraadpleegd van AP News: … Continue reading.

Het probleem is alleen dat overwegingen zoals eerlijkheid, spanning, of het welzijn van spelers en fans niet langer tellen voor de voetbalbestuurders. Delaney merkt op: “De FIFA en UEFA zouden de sport moeten reguleren en gezond moeten houden, beslissingen moeten nemen om redenen die verder gaan dan financiën, maar veel besluiten op het hoogste niveau lijken vooral gemotiveerd door geld. Op dit moment zijn de twee bonden letterlijk met elkaar aan het concurreren.”[18]Delaney, M. (2021, 14 september). You think the European Super League is over? Think again. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading In een ander stuk vraagt hij Ramón Calderón, oud-voorzitter van Real Madrid, of de voetballerij een commerciële sector bij uitstek is. “Misschien, misschien”, zegt Calderón. “Ik denk dat je het niet kunt voorkomen. Voetbal is showbusiness geworden. De stadions zijn grote tv’s, waar 22 ‘performers’ een voorstelling opvoeren. Het is, op sommige vlakken, meer showbusiness dan sport geworden.”[19]Delaney, M. (2020, 12 februari). How modern football became broken beyond repair. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading

Op deze manier lijken sport en politiek inderdaad weinig met elkaar te maken te hebben. Zakenbelangen zijn vele malen belangrijker dan politieke belangen. Sterker nog, politieke statements kunnen de zakenbelangen alleen maar schaden. De FIFA heeft in Qatar een zeer lucratieve businesspartner gevonden, een belangrijke bondgenoot die via Paris Saint-Germain ook nog eens druk uit kan oefenen binnen de UEFA. Qatar kan de FIFA helpen inkomsten binnen te halen en machtiger te worden, of zoals Infantino het zegt, “de sport globaler maken”. Dus waarom zou de wereldvoetbalbond dat allemaal in gevaar brengen door de golfstaat op de vingers te tikken? 

Bovendien is ‘Qatar’ niet een fout uit Blatters tijd waar Infantino nu nog mee opgescheept zit, de FIFA zou het zo weer doen. Saudi-Arabië schijnt een serieuze kanshebber te zijn voor het WK van 2030 (in samenwerking met Egypte en Griekenland, gek genoeg[20]Walker, A., Stamouli, N. (14 september 2022). Greece faces backlash over joint World Cup bid with Saudi Arabia, Egypt. [Artikel]. Geraadpleegd van Politico: … Continue reading) en het geblokkeerde nieuwe WK voor clubteams had voor het eerst in China plaats moeten vinden[21]BBC Sport. (2019, 24 oktober). Fifa Club World Cup: China to host first edition of expanded tournament in 2021. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/50164728. Mensenrechten zijn voor de FIFA minder belangrijk dan geld, dat is nou eenmaal de realiteit. 

Je zou dus kunnen zeggen dat politiek inderdaad niks moet voetbal te maken heeft: voetbal draait voornamelijk om geld, niet om politiek. Maar ook het verkiezen van geld boven andere overwegingen, is wel degelijk een politieke keuze. Volgens de Britse sportjournalist Shirsho Dasgupta is het zelfs zo dat het huidige globale politieke klimaat en de voetbalsport zich de laatste decennia hand-in-hand hebben ontwikkeld[22]Dasgupta, S. (2017, 14 december). Want to understand politics in the last 25 years? Look at football. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Vanaf eind jaren tachtig stelden wereldleiders zich ten doel een gelijkwaardige, globale samenleving te creëren, maar zonder daarvoor via belastingen inkomens te verdelen over armere mensen. In plaats daarvan legden ze een nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid en de rol van bedrijven in het verbeteren van de samenleving. Eén van de ideeën was dat de markt zijn werk zou doen, waardoor grotere welvaart bij de rijken uiteindelijk vanzelf omlaag zou vloeien richting de armen. Uiteindelijk bleek dat niet te werken. In de voetballerij zien we hetzelfde. De sport is een globale geldmachine geworden en in officiële uitingen spreekt de FIFA over gelijkheid en een wereldwijde sport, maar terwijl de grote clubs en landen steeds rijker worden, blijven de armeren op hetzelfde niveau. Waardoor het verschil op en naast het veld alleen maar groter wordt. Intussen zijn voetballers slechts producten die verhandeld worden, clubs zijn bedrijven en fans zijn klanten. Alles draait om geld. 

De FIFA heeft dus – of ze het zelf weten of niet – een politieke ideologie gebaseerd op globalisering en marktwerking. Maar omdat binnen deze politieke visie het vrij laten handelen van bedrijven (of clubs) belangrijker is dan alle andere belangen, is het makkelijk om te vergeten dat de beslissingen van de FIFA wel degelijk politiek zijn en niet alleen zakelijk. Het welzijn van arbeiders aan de kant schuiven ten gunste van economische belangen is een politiek besluit. Je niet uitspreken over homofobie en misogynie omdat je anders een zakenpartner kwijtraakt, is een politiek besluit. Klachten van mensenrechtenorganisaties naast je neerleggen omdat je liever een hoop geld verdient, is een politiek besluit. De uitspraak ‘voetbal en politiek staan los van elkaar’ verhult deze werkelijkheid en zorgt ervoor dat Gianni Infantino en de zijnen buiten schot blijven. De FIFA kon wel degelijk haar politieke macht gebruiken om het enorme leed en de talloze doden in Qatar te voorkomen, maar het koos er bewust voor om het niet te doen. En dat is óók een politiek besluit.

Naast ‘voetbal en politiek staan los van elkaar’ is er nog een andere gevleugelde uitspraak die je vaak hoort, maar dan vanuit sommige supportersgroepen: ‘geld maakt het voetbal kapot’. Gezien het bovenstaande is dat een begrijpelijk sentiment, maar ook dit gaat te kort door de bocht. Het is niet zo dat de aanwezigheid van een hoop geld er automatisch voor zorgt dat de financiële ongelijkheid groter wordt. Die ongelijkheid wordt groter door de manier waarop dat geld verdeeld wordt en door de keuzes die daarin gemaakt worden. Niet dat voetbalbestuurders een complot hebben gesmeed om samen de voetbalwereld financieel leeg te zuigen. De meesten zullen heus niet de intentie hebben om volkssport nummer één voor ons allemaal te verzieken. Maar doordat ze de politieke ideologie aanhangen die voorschrijft dat je niet in moet grijpen in de markt, vloeit het meeste geld naar de zakken van de grootste spelers op die markt. Als ze andere politieke keuzes zouden maken, zou de hele voetballerij beter kunnen worden van al het geld dat binnenstroomt. Een potentieel alternatief dat Delaney noemt is bijvoorbeeld het voorstel van sommige Engelse clubs om het meeste geld aan clubs op de lagere niveaus te geven. Op die manier kunnen zij sterker worden, gaat het algehele niveau omhoog en krijg je meer spanning in de verschillende Engelse competities. Uiteindelijk zou je een situatie kunnen krijgen zoals in de Amerikaanse Major League Soccer. Daar wordt het geld vrijwel gelijk verdeeld en werden in de laatste tien seizoenen acht verschillende clubs kampioen. Het kan dus wel.

Het moge duidelijk zijn dat niemand iets gaat doen. Voetballers, coaches en nationale bonden gaan het WK niet boycotten, Qatar doet veel te weinig om de situatie te verbeteren en de FIFA houdt zich afzijdig. Misschien wordt het tijd om een ander soort vraag te stellen: is het niet gewoon te laat? Kunnen we niks meer doen aan de misstanden in Qatar? In het volgende hoofdstuk zal ik beargumenteren dat er wel degelijk nog iets gedaan kan worden. Maar eerst terug naar (iets) betere tijden: 2014, Brazilië.

References

References
1 Evans, S. (2021, 26 maart). Politics and protest in sport: Have FIFA’s rules changed? [Artikel]. Geraadpleegd van Reuters: https://www.reuters.com/article/us-soccer-fifa-protests-idUSKBN2BI2FN
2 BBC Sport. (2018, 9 maart). Pep Guardiola: Manchester City manager fired over yellow ribbon. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/43350447
3 McKenna, K. (2016, 28 augustus). Why Celtic fans flew the flag for Palestine. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/aug/27/why-celtic-fans-flew-flag-for-palestine
4 Campbell, R. (2018, 21 maart). Can You Really Keep Politics Out Of Football? [Artikel]. Geraadpleegd van EachOther: https://eachother.org.uk/can-really-keep-politics-football/
5 NOS Voetbal. (2021, 27 juni). UEFA: regenboogvlag wél toegestaan in stadion Boedapest. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://nos.nl/artikel/2386884-uefa-regenboogvlag-wel-toegestaan-in-stadion-boedapest
6 Westwood, J. (2021, 23 juni). ‘UEFA respects the rainbow’ – European football’s governing body releases statement after Allianz Arena controversy. [Artikel]. Geraadpleegd van Goal.com: https://www.goal.com/en/news/uefa-respects-the-rainbow-allianz-arena-controversy/1khfcit4vr5a91x61fm608za3y
7 The Week. (2014, 9 september). Sepp Blatter deams of a Nobel prize as Fifa bows to his ego. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.theweek.co.uk/football/60337/sepp-blatter-dreams-of-a-nobel-prize-as-fifa-bows-to-his-ego
8 FIFA. (2020, 26 februari). FIFA President announces his vision for the period up to 2023. Geraadpleegd van: https://www.fifa.com/about-fifa/president/media-releases/fifa-president-announces-his-vision-for-the-period-up-to-2023
9 Philippou, C. (2021, 17 september). Why does Fifa want a football World Cup every two years? [Artikel]. Geraadpleegd van Scroll.in: https://scroll.in/field/1005665/why-does-fifa-want-a-football-world-cup-every-two-years
10 Reiff, N. (2020, 14 mei). How FIFa Makes Money. [Artikel]. Geraadpleegd van Investopedia: https://www.investopedia.com/articles/investing/070915/how-does-fifa-make-money.asp
11 Delaney, M. (2020, 21 januari). Fifa and Uefa set for bitter Club World Cup showdown that will decide the future of football. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/sport/football/world/fifa-uefa-club-world-cup-champions-league-liverpool-tebas-future-a9293851.html
12 Ingle, S. (2021, 9 september). Uefa threatens World Cup boycott as Coe joins chorus of disapproval. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2021/sep/09/uefa-ceferin-threatens-world-cup-boycott-as-sebastian-coe-joins-chorus-of-disapproval
13, 18 Delaney, M. (2021, 14 september). You think the European Super League is over? Think again. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/sport/football/super-league-uefa-fifa-world-cup-b1919711.html
14 Stone, S. (2021, 30 maart). Champions League 2024: Decision on new format with 10-match first phase delayed. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/56573883
15 Delaney, M. (2020, 12 februari). How modern football became broken beyond repair. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/champions-league-superclubs-liverpool-man-utd-barcelona-real-madrid-a9330431.html
16 Straus, B. (2021, 20 september). The Overlooked Consequences for National Teams in a Biennial World Cup Universe. [Artikel]. Geraadpleegd van Sports Illustrated: https://www.si.com/soccer/2021/09/20/biennial-world-cup-national-team-future-fifa-lalas-bradley
17 Dunbar, G. (2021, 13 juni). Eriksen emergency follows union’s warning of too many games. [Artikel]. Geraadpleegd van AP News: https://apnews.com/article/serie-a-europe-international-soccer-soccer-health-ef06c5dbf92729f32924dea7bad5ed6f
19 Delaney, M. (2020, 12 februari). How modern football became broken beyond repair. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/champions-league-superclubs-liverpool-man-utd-barcelona-real-madrid-a9330431.html
20 Walker, A., Stamouli, N. (14 september 2022). Greece faces backlash over joint World Cup bid with Saudi Arabia, Egypt. [Artikel]. Geraadpleegd van Politico: https://www.politico.eu/article/greece-criticism-joint-fifa-world-cup-bid-saudi-arabia-egypt/
21 BBC Sport. (2019, 24 oktober). Fifa Club World Cup: China to host first edition of expanded tournament in 2021. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/50164728
22 Dasgupta, S. (2017, 14 december). Want to understand politics in the last 25 years? Look at football. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/in-bed-with-maradona/2017/dec/14/politics-football-premier-league-capitalism-neoliberalism