Hoofdstuk 2: Is Qatar 2022 zo veel erger dan vorige WK’s?

Het voelt wat gek om Qatar te boycotten, terwijl ik weet dat de vorige twee WK’s, in Brazilië en Rusland, ook geplaagd werden door schandalen. Toen keek ik ook gewoon, dus waarom nu niet? Is de combinatie van corruptie, mensenrechtenschendingen en propaganda die Qatar erop na houdt echt zoveel erger dan die bij vorige toernooien?

Om die vraag te beantwoorden heb ik gekeken naar de wereldkampioenschappen uit het verleden en heb ik een enigszins lugubere top 5 gemaakt van schandaligste WK’s ooit. Dit is ten eerste goed om het WK van 2022 in een historische context te plaatsen, want het is zeker niet de eerste keer dat de FIFA een discutabel gastland kiest. Ten tweede zorgt deze opfrisser van de WK-geschiedenis ervoor dat we de situatie in Qatar kunnen vergelijken met die rond eerdere edities. Hieronder lees je over de vijf twijfelachtigste WK’s tot nu toe.

5. Zuid-Afrika, 2010

Het eerste en voorlopig enige WK op het Afrikaanse continent verbleekt bij de andere toernooien op deze lijst, maar was toch verre van gezellig. Zo werden duizenden mensen uit hun huizen gezet om plaats te maken voor stadions[1]Werth, C. (2010, 6 maart). World Cup 2010: South Africa Gets Ready. [Artikel]. Geraadpleegd van Newsweek: https://www.newsweek.com/world-cup-2010-south-africa-gets-ready-73089 of zelfs voor de uitbreiding van een parkeerplaats die de FIFA te klein vond[2]BBC News. (2010, 2 juni). South Africans fight eviction for World Cup car park. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/news/10205455. Voor het Mbombela Stadium in Nelspruit werd een school in een achterstandswijk gesloopt en nadat de plaatselijke politicus Jimmy Mohlala de regeringspartij ANC beschuldigde van corruptie rond deze gang van zaken, werd hij in zijn eigen huis doodgeschoten door gemaskerde mannen[3]BBC Sport. (2009, 5 januari). SA official gunned down. [Artikel]. Geraadpleegd van: http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/7812113.stm. Ook werden tijdens het toernooi lokale ondernemers hardhandig geweerd rond de stadions, omdat de FIFA alleen haar officiële sponsors eten, drinken en merchandise liet verkopen[4]Amnesty International. (2011, 27 maart). South Africa: Human rights concerns during the World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. 

Toch blijft deze editie van het wereldkampioenschap vooral een tragedie vanwege het enorme verlies dat Zuid-Afrika leed. Liefst drie miljard stak het land in de bouw van stadions, infrastructuur en beveiliging, waarvan slechts zo’n tien procent werd terugverdiend[5]Neate, R. (2010, 10 december). South Africa recoups just a tenth of the £3bn cost of staging World Cup 2010. [Artikel]. Geraadpleegd van The Telegraph: … Continue reading. De FIFA, dat het organiserende land altijd laat opdraaien voor alle kosten, had intussen een omzet van 3,6 miljard. Sepp Blatter durfde vervolgens te zeggen dat het WK een “enorm financieel succes voor de FIFA en Zuid-Afrika” was[6]CNN. (2011, 3 maart). Blatter: 2010 South Africa World Cup huge financial success. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Hoewel alle media-aandacht ongetwijfeld goed is geweest voor het toerisme in het land, zal de gemiddelde inwoner er weinig op vooruitgegaan zijn. Symbolen hiervan zijn de ‘witte olifanten’ die nu verspreid over Zuid-Afrika staan af te takelen: de veel te grote stadions die tegenwoordig amper vol zitten en alleen maar verlies draaien[7]Duval Smith, A. (2009, 15 december). South Africa’s World Cup venues are ‘white elephants’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading.

4. Brazilië, 2014

Brazilië is de tweetrapsraket van dit WK en de Olympische Spelen in 2016 nog steeds niet te boven. Al bij de Confederations Cup in 2013 werd de Braziliaanse president Dilma Rousseff in de stadions uitgejouwd, waarna haar toespraak voorafgaand aan de eerste WK-wedstrijd maar geschrapt werd[8]BBC News. (2014, 12 maart). Brazil World Cup: Fifa scraps speeches to avoid protest. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26539972. Het totale economische mismanagement[9]Maese, R. & Phillips, D. (2014, 13 juli). 2014 World Cup draws to a close in conflicted Brazil. [Artikel]. Geraadpleegd van Washington Post: … Continue reading, het op straat zetten van een kwart miljoen mensen[10]Daibert, P. (2014, 26 mei). Brazil’s evicted ‘won’t celebrate World Cup’. [Artikel]. Geraadpleegd van Al Jazeera: … Continue reading en de dodelijke ongelukken bij de bouw van stadions en infrastructuur[11]Davies, W. (2014, 9 mei). Brazil World Cup 2014: Eighth death at football stadiums. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC News: https://www.bbc.com/news/av/world-latin-america-27337339 zorgden ervoor dat Rousseffs populariteit een duikvlucht nam. Enorme demonstraties in zo’n beetje alle grote steden van het land werden vervolgens wekenlang – voor en tijdens het toernooi – met geweld neergeslagen door de ME en zelfs het leger[12]BBC News. (2014, 13 juni). Brazil World Cup: Clashes at Sao Paulo and Rio protests. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/news/world-latin-america-27811657. En hoewel Brazilië een veel groter voetballand is dan Zuid-Afrika, slaagde het erin het qua ‘witte olifanten’ nog bonter te maken: het Estadio Nacional Mané Garrincha in Brasilía kostte bijvoorbeeld 900 miljoen (drie keer meer dan begroot), maar werd na het WK vooral gebruikt als parkeerplaats voor bussen[13]Wahl, G. (2016, 11 augustus). Brazil’s white elephant soccer stadiums hardly worth their exorbitant costs. [Artikel]. Geraadpleegd van Sports Illustrated: … Continue reading. De FIFA maakte intussen een recordwinst en deed haar uiterste best om het toernooi af te schilderen als een doorslaand succes. “De afgevaardigden uit Rusland en Qatar hebben een hoop van Brazilië geleerd”, zei Jérôme Valcke, zonder de ironie van zijn woorden te bemerken. “Ik weet zeker dat de volgende WK’s net zo mooi zullen zijn als dit toernooi.”[14]BBC Sport. (2014, 14 juli). World Cup 2014: Sepp Blatter says finals were ‘a 9.5 out of 10’. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/28300991

De problemen rond dit WK waren zo groot dat het Seven Pillars Institute, een denktank die onderzoek doet naar financiële ethiek, een analyse deed naar de vraag of het hele festijn wel ethisch verantwoord was[15]Mitra, A. (2014, 8 september). An Ethical Analysis of the 2014 FIFA World Cup in Brazil. [Artikel]. Geraadpleegd van Seven Pillars Institute: … Continue reading. De conclusie: “De Braziliaanse overheid had de belangen van haar burgers boven de allure van het organiseren van een internationaal evenement moeten stellen. Het houden van het toernooi kan onethisch genoemd worden vanwege het wegsluizen van financiële middelen die de Braziliaanse bevolking onmiddellijk nodig had. (…) De manier waarop dit toernooi georganiseerd is – met de organisatorische inefficiëntie, bureaucratische corruptie en de marginalisatie van het volk – bezorgt de regering een moeilijke taak om het vertrouwen te herstellen in haar wil om aan de basisbehoeften van haar inwoners te voldoen.” Mede dankzij de Olympische Spelen, een herhaling van zetten, slaagde de regering niet in die taak. Men was Rousseff en haar partij zat, in 2018 werd de extreem-rechtse Jair Bolsonaro verkozen tot president.

3. Italië, 1934

Dat dit schandalige toernooi pas op de derde plaats staat, zegt alles over de innige geschiedenis van de FIFA en dictatoriale regimes. Het is inmiddels bijna honderd jaar geleden, dus sommige details hebben de tand des tijds niet doorstaan, maar gelukkig schreef het Britse These Football Times een uitgebreide geschiedenisles over dit WK[16]Hart, J. (2016, 27 juli). When the World Cup rolled into fascist Italy in 1934. [Artikel]. Geraadpleegd van These Football Times: … Continue reading.

Alles draaide in 1934 om de fascistische dictator Benito Mussolini en zijn poging aan te tonen dat het Italiaanse volk superieur is aan de rest van de mensheid. Dat begon al met een vergezochte theorie die propageerde dat de voetbalsport zijn oorsprong niet vindt in Engeland, maar in Italië, en met een langdurige lobbycampagne om de organisatie van dit WK te bemachtigen. Uiteindelijk kocht Mussolini de FIFA zo goed als om: hij beloofde dat hij alle mogelijke verliezen zou vergoeden, een aanbod dat de wereldvoetbalbond niet kon weigeren. Dit was namelijk lang voor de tijd waarin een WK gelijkstaat aan enorme winst: wereldkampioen Uruguay weigerde aan het toernooi mee te doen en Engeland, Schotland, Noord-Ierland en Wales organiseerden liever zelf een onderlinge competitie. Het was nog lang niet het mega-evenement dat het zou worden.

Toen de nominatie eenmaal binnen was, werd Achille Starace, de uitvinder van de ‘Hitler-groet’ en hoofd van de Italiaanse propagandamachine, aangewezen om de organisatie van het toernooi te leiden. In de speelsteden werden enorme stadions opgetrokken met daaromheen ‘prachtige’ fascistische architectuur om aan te tonen wat een groots land Italië wel niet was. In Turijn werd het Olympisch stadion omgedoopt tot het Stadio Benito Mussolini. Bij de aftrap maakte de grote leider er een show van om zijn kaartje gewoon tussen de rest van de toeschouwers te kopen (al nam hij daarna wel plaats op een eretribune). Hoewel de stadions halfleeg bleven, moesten de Italiaanse radio-commentatoren trots vermelden hoe massaal het volk op de wedstrijden af was gekomen. 

Helaas voor Mussolini was er in de meeste Europese landen amper media-aandacht voor het WK. Alleen in Spanje volgde men de wedstrijden op de voet, in Frankrijk en Duitsland gaf men er weinig om en in Engeland stonden de uitslagen niet eens in de krant. Maar dat was geen ramp, aangezien de dictator het toernooi vooral gebruikte om zijn eigen volk te indoctrineren. Als andere landen het WK minder serieus namen en Italië daardoor meer kans had om kampioen te worden, speelde dat Mussolini alleen maar in de kaart. Toch is niet iedereen ervan overtuigd dat hij vertrouwde op een sportief gezien goede afloop: er is al decennia speculatie over omkoping van scheidsrechters. De gewelddadige kwartfinale tussen Italië en Spanje (waarbij Italiaan Mario Pizziolo zelfs zijn been brak) is verdacht, maar vooral de halve finale tussen Tsjechoslowakije en Duitsland is zeer discutabel. Scheids was de Italiaan Rinaldo Barlassina en volgens velen floot hij duidelijk ten gunste van underdog Tsjechoslowakije, zodat Italië de Duitsers kon ontlopen in de finale. Zo geschiedde.

De druk lag er desondanks flink op voor Italië, zeker toen in de 70e minuut de Tsjechoslowaken op voorsprong kwamen. Maar daarna zorgden goals van Raimundo Orsi en Angelo Shiavio voor een Italiaans feest en kon het sprookje van Italiaanse dominantie voortgezet worden. In een ceremonie waarbij het fascistische volkslied gespeeld werd, ontvingen de winnaars de Jules Rimet-cup en ook de tweede wereldbeker die Mussolini speciaal had laten maken, zes keer zo groot als de officiële. Vier dagen later werd pas echt geschiedenis geschreven: Mussolini en Hitler ontmoetten elkaar voor de eerste keer en legden de basis voor hun verdere samenwerking. We weten allemaal hoe dat eindigde.

2. Rusland, 2018

Het is geen toeval dat de laatste drie WK’s in deze top 5 staan, maar Rusland spant deze eeuw duidelijk de kroon. Tot nu toe, dan. Waar Zuid-Afrika vooral een financiële ramp was en Brazilië daar bloederige repressie aan toevoegde, ging Putins toernooi een stap verder: het was tevens een schaamteloze pr-campagne. Rusland leek vijf weken lang een modern, vrij en vrolijk land, waar de gevreesde racistische hooligans zich niet lieten zien en fans van over heel de wereld met open armen ontvangen werden[17]Winter, S. (2014, 23 maart). US calls for Fifa to drop Russia from hosting World Cup in 2018. [Artikel]. Geraadpleegd van The Express: … Continue reading. Vladimir zelf straalde terwijl hij ontspannen poseerde voor foto’s met onder meer Rio Ferdinand, Marco van Basten, Diego Forlán en – uiteraard – Gianni Infantino. Die laatste speelde voor Putins persoonlijke perschef en zei: “We zijn allemaal gaan houden van Rusland. Dit is ons nieuwe beeld van Rusland.”[18]NBC Sport. (2018, 14 juli). Infantino enjoying status perks of World Cup, fawning over Putin. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading

Dat beeld werd vakkundig in elkaar gestoken met een investering van ruim 14 miljard, waarmee het met afstand het duurste WK ooit werd (tot Qatar dat record verpulvert)[19]The Moscow Times. (2018, 8 juni). Russia’s World Cup Costs to Exceed $14Bln, Media Reports. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Tijdens het toernooi was de politie opgedragen om negatieve informatie niet met de media te delen en het in plaats daarvan alleen te hebben over opgeloste misdaden[20]Pinchuk, D. (2018, 14 juni). Russian police told to keep lid on bad news during World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van Reuters: … Continue reading. Om demonstraties tegen het regime neer te slaan werden voor het eerst sinds de jaren twintig de kozakken – nationalistische paramilitairen – weer ingezet in Moskou[21]Carroll, O. (2018, 9 juni). Meet the nationalist paramilitaries set for an official role in Russia’s World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading. De hooligans, die op het EK in 2016 nog voor chaos zorgden in Marseille, werden intussen geruisloos uitgeschakeld doordat het Kremlin tweehonderd van hun belangrijkste leden liet oppakken[22]Parkin, S. (2018, 24 april). The rise of Russia’s neo-Nazi football hooligans. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. En vol trots werd aangekondigd dat de regenboogvlag tijdens het WK eventjes niet verboden was in het homofobe land[23]Gilchrist, T.E. (2018, 1 juni). Russia Will Allow Displays of Pride During World Cup Despite ‘Gay Propaganda’ Law. [Artikel]. Geraadpleegd van Advocate: … Continue reading (hoewel tijdens het toernooi alsnog een LHBTI-activist werd opgepakt[24]Donohue, K. (2018, 14 juni). LGBT+ Activist Peter Tatchell Arrested in Russia. [Artikel]. Geraadpleegd van GCN Magazine: https://gcn.ie/peter-tatchell-arrested-russia/ en een homostel het ziekenhuis in werd geslagen[25]Dunne, P. (2018, 15 juni). Gay Couple Suffer Brutal Beating At Russia World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van GCN Magazine: https://gcn.ie/gay-beating-russia-world-cup/). 

Prestaties op het voetbalveld zijn natuurlijk de allerbeste reclame. Het op papier zeer gemiddelde Russische elftal verbaasde vriend en vijand door de kwartfinale te halen en daarin pas na penalty’s te verliezen van het ijzersterke Kroatië. Eerder hadden ze het sterrenteam van Spanje verslagen, ook al na een slopende verlenging en strafschoppenserie. De Russen bleven maar rennen en vliegen. Het is moeilijk om die conditionele hoogstandjes niet in verband te brengen met het Russische dopingprogramma, dat na de Olympische Winterspelen in 2014 aan het licht kwam. In dertig verschillende sporten werden de prestaties opgeschroefd met allerlei middeltjes en het bewijs daarvoor werd vervolgens verdoezeld[26]Panja, T. (2019, 26 november). Inside Russia’s Failed Doping Cover-Up. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: https://www.nytimes.com/2019/11/26/sports/russia-doping.html. Voetbal was één van deze sporten en klokkenluider Grigory Rodchenkov herkende in ieder geval één speler uit het WK-elftal vanuit zijn doping-databank[27]The Guardian. (2018, 31 mei). Russian World Cup player recognized by doping whistleblower. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Critici vinden dat de FIFA in de aanloop naar het toernooi te weinig deed om Russische doping op te sporen en aan te pakken[28]Panja, T. (2018, 3 januari). Critics Say FIFA Is Stalling a Doping Inquiry as World Cup Nears. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: … Continue reading. 

Het grote publiek hield zich met dit alles amper bezig. De bal rolde, Rusland zag er op het eerste gezicht prima uit, was het nou allemaal echt zo erg daar? Men vergat dat democratie een poppenkast is in Rusland, waar Putins opponenten op klaarlichte dag vermoord worden en activisten zoals die van Pussy Riot – die tijdens de WK-finale nog het veld bestormden – al jaren op allerlei manieren worden vervolgd. Dat Rusland een deel van Oekraïne annexeerde en tot op de dag van vandaag ontkent ook maar iets te maken te hebben met het neerschieten van vlucht MH17[29]Rowland, M. (2018, 24 mei). World Cup ‘under a shadow’ say MH17 families, in open letter blaming Russia. [Artikel]. Geraadpleegd van ABC News: … Continue reading, daar dachten mensen even niet aan. De homofobie[30]Luhn, A. (2013, 1 september). Russian anti-gay law prompts rise in homophobic violence. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading en het racisme[31]Shuster, S. (2010, 23 december). Racist Violence Threatens Russia’s World Cup Plans. [Artikel]. Geraadpleegd van Time Magazine: … Continue reading in het land, aangewakkerd door het Kremlin, leken niet te bestaan. Rusland 2018 bewijst definitief de kracht van sport als marketingmiddel: met een paar leuke voetbalwedstrijden kun je mensen de vreselijkste misstanden doen vergeten. Pas toen Putin – die Infantino in 2019 een Russische eremedaille gaf voor bewezen diensten – in 2022 opdroeg tot het veroveren van Oekraïne, spatte het sprookjesbeeld van Rusland uit elkaar.

1. Argentinië, 1978

Dit toernooi is waarschijnlijk de zwartste bladzijde in de hele voetbalgeschiedenis. Tijdens wedstrijden in het stadion van River Plate konden gevangenen in een nabijgelegen concentratiekamp het publiek horen juichen[32]Winner, D. (2008, 21 juni). But Was This The Beautiful Game’s Ugliest Moment? [Artikel]. Geraadpleegd van Financial Times: … Continue reading en Leopoldo Luque, spits van het winnende Argentijnse elftal, zei jaren later: “Achteraf hadden we dat WK nooit moeten spelen.”[33]Stevenson, J. (2010, 18 mei). The story of the 1978 World Cup. [Blog]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html

Argentinië kreeg het toernooi al in 1966 toegewezen, lang voordat de bloeddorstige dictator Jorge Videla aan de macht kwam. Dat gebeurde tien jaar later, toen de generaal het land op gewelddadige wijze onder bevel van het leger plaatste. Kort daarna kwamen de eerste verhalen naar buiten over hoe Videla zijn politieke tegenstanders onschadelijk maakte. Vooral jonge linkse activisten werden met regelmaat ontvoerd, gemarteld, gedrogeerd en naakt uit helikopters de oceaan in gegooid. Anders dan nu met Qatar, pleitte met name Nederland voor een boycot van het WK. Johan Cruijff bleef zelfs thuis. Pas in 2008 maakte hij bekend dat dat geen politiek statement was[34]BN DeStem (2008, 17 april). Roofoverval hield Cruijff weg van het WK in 1978. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bndestem.nl/overig/roofoverval-hield-cruijff-weg-van-het-wk-in-1978~a24dd4b3/. 

Hoe dan ook, het WK ging door en de Argentijnse junta zag het als een perfecte gelegenheid om het eigen imago op te poetsen. Nadat de VS en Europese landen de druk opvoerden tegen Videla, greep hij het WK aan om ten overstaan van de hele wereld kenbaar te maken dat er vanuit het Westen weliswaar een ‘anti-Argentinië-campagne’ gaande was, maar dat het in zijn land hartstikke goed ging. De stadions zaten vol met zijn aanhangers en de prestaties van het Argentijnse elftal zorgden ervoor dat geen buitenlander meer dacht aan de duizenden spoorloze critici van het regime[35]McDonnell, P. J. (2008, 28 juni). Argentina’s bittersweet win. [Artikel]. Geraadpleegd van LA Times: https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-jun-28-fg-mundial28-story.html. 

De druk op de spelers was groot. Argentinië zat in de eerste groep ingedeeld bij Frankrijk, Italië en Hongarije en een overheidsfunctionaris sprak tegen Luque de veelbetekenende woorden: “Dit kan voor jou weleens de poule des doods worden.” Eerder die dag was de broer van een vriend van Luque verdwenen. Hij werd later aan de oever van de River Plate gevonden, verdronken en met zijn benen in beton gegoten[36]Hersey, W. (2018, 14 juni). Remembering Argentina 1978: The Dirtiest World Cup Of All Time. [Artikel]. Geraadpleegd van Esquire: https://www.esquire.com/uk/culture/a21454856/argentina-1978-world-cup/. ‘Gelukkig’ kregen de spelers hulp van zowel scheidsrechters als tegenstanders. In de wedstrijd tegen Frankrijk maakte de spijkerharde Daniel Passarella een duidelijke overtreding in zijn eigen strafschopgebied en zou de scheids tegen hem gezegd hebben: “Doe dat alsjeblieft niet meer, want de volgende keer moet ik wel een penalty geven.”[37]Spurling, J. (2016, 11 maart). Argentina’s 1978 World Cup: The Ugly Truth. [Artikel]. Geraadpleegd van Sabotage Times: … Continue reading. En toen La Selección dreigde er in de tweede groepsfase uit te vliegen en een 4-0 overwinning op het Peru van sterspeler Teófilo Cubillas nodig had, wonnen de Argentijnen prompt met 6-0. Tot op de dag van vandaag zijn er verdenkingen dat de Peruvianen expres verloren[38]Roper, M. (2012, 9 februari). We fixed it! Peru senator claims 1978 World Cup game against Argentina was rigged. [Artikel]. Geraadpleegd van The Daily Mail: … Continue reading. Luque over die wedstrijd: “Eerlijk gezegd weet ik het niet. Maar Videla deed veel ergere dingen dan omkoping, dus…”

Uiteindelijk volgde de finale tegen Nederland. De Argentijnen deden er alles aan om te winnen en gingen daarin zo ver, dat Oranje bijna van het veld liep. Ook pakten de beslissingen van de Italiaanse scheidsrechter Sergio Gonella niet bepaald slecht uit voor de thuisploeg. Argentinië won met 3-1. 

Niet iedereen ging zomaar mee in de manier waarop de junta voetbal gebruikte als publiciteitsstunt. De Argentijnse bondscoach Cesar Luis Menotti moest zijn spelers naar verluidt motiveren door duidelijk te maken dat ze niet speelden voor het regime, maar voor de gewone man op straat en sommige organisatoren hielden een stil protest door zwarte ‘rouwbanden’ om de doelpalen te schilderen[39]Forrest, D. (2017, 5 juli). The political message hidden on the goalposts at the 1978 World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Het overwegende beeld echter, zowel in Argentinië als erbuiten, was dat Videla en zijn regering zo verkeerd nog niet waren. Bovendien onderstreepte de overwinning Videla’s claims dat de Argentijnen een superieur volk waren en zorgde ze voor een golf aan extatisch nationalisme[40]Tomlinson, A. & Young, C. (2006). National Identity and Global Sports Events: Culture, Politics, and Spectacle in the Olympics and the Football World Cup. Albany: State University of New York … Continue reading. De junta zei dat niet de elf voetballers het WK hadden gewonnen, maar de 25 miljoen Argentijnen samen. Argentinië als natie leek op de goede weg. Mede dankzij dit gevoel bleef het regime nog tot in 1983 aan de macht. Of deze dodelijke dictatuur zonder het WK-succes zo lang aan had kunnen blijven, valt te betwijfelen.

En Qatar?

In de bovenstaande voorbeelden zien we drie zaken telkens terugkomen: corruptie, mensenrechtenschendingen en het misbruiken van de voetbalsport voor propagandadoeleinden. Waar het bij Zuid-Afrika vooral ging om corruptie en hier en daar een vermoorde politicus, kwam het gewelddadig neerslaan van demonstranten daar in Brazilië bij. Rusland koppelde dit aan propaganda. Ook in Italië en Argentinië zien we alle drie de kenmerken van een bloederig WK. Voorlopig spant 1978 de kroon omdat de propagandacampagne rond het toernooi een duidelijk verband heeft met het consolideren van de junta die duizenden mensen om het leven bracht. Nooit eerder en later had de voetbalsport zo’n opzichtig ondersteunende rol bij het leed van zo veel mensen.

Maar nu is er Qatar. De Qatarese regering vergelijken met de moorddadige regimes van Videla, Mussolini en Putin gaat misschien te ver, maar emir Tamim Al-Thani is minstens zo autoritair. Corruptie rond de toewijzing is nog steeds niet definitief bewezen, maar het aantal tekenen aan de wand is zó groot, dat je er bijna niet omheen kunt. Ook is het overduidelijk dat Al-Thani naar eerdere WK’s heeft gekeken en een pr-kans zag. Wat in Argentinië lukte, moet in Qatar ook kunnen. Het grote verschil zit hem op het derde vlak: dat van de mensenrechtenschendingen. Waar het dodental van de junta op minstens 9000 wordt geschat, kun je alleen de doden van na 1978 indirect in verband brengen met het WK. Je kunt speculeren dat zonder het WK het schrikbewind korter had geduurd en er minder doden waren gevallen. Maar kun je zeggen dat die doden zijn veroorzaakt door een voetbaltoernooi? Nee. Volgens die logica zou je zelfs kunnen zeggen dat Rob Rensenbrink indirect verantwoordelijk is voor honderden, misschien wel duizenden doden, omdat hij de paal raakte in de verlenging van de finale…

De naar schatting 6500 doden in Qatar zijn daarentegen het directe gevolg van het WK. Als er in 2010 een ander land uit de FIFA-koker was gekomen, hadden de stadions en infrastructuur in de brandende woestijn nooit gebouwd hoeven worden, waren deze arbeiders nooit gestorven en waren hun kinderen niet zonder vader opgegroeid. Bovendien hadden duizenden, zo niet tienduizenden mensen niet gevangen gezeten in Qatar en als moderne slaven hoeven werken. Vanuit het oogpunt van de FIFA is er nog een belangrijke nuance: het WK in Argentinië werd toegewezen lang voordat Videla aan de macht kwam, maar in Qatar waren het de sjeiks zelf die het – zo lijkt het – op een akkoord gooiden met de wereldvoetbalbond. Het Kafala-systeem bestond al. Blatter en zijn trawanten zijn, net als bij Rusland in 2018, medeplichtig en Infantino door zijn passieve rol nadien net zo goed. Op deze manier kun je beargumenteren dat het WK van 2022 alle voorgaande wereldkampioenschappen overtreft en dat er straks een nog zwartere bladzijde toegevoegd wordt aan het lange strafblad van de FIFA. De misstanden in Qatar worden direct veroorzaakt door dit WK, zoals nooit eerder is gebeurd.

Het bovenstaande toont ook aan dat relativerende opmerkingen als ‘maar in elk land is wel iets mis’, niet opgaan. In het ene land is wel degelijk veel meer mis dan in het andere. Gelukkig is niet elk land zoals Qatar. Al het bovenstaande geldt niet voor Denemarken, of Paraguay, of Kroatië. En dat zijn landen die wél een rijke voetbalhistorie hebben en die ook nog nooit een WK mochten organiseren. In 2010 had de FIFA ook kunnen kiezen voor Qatars tegenstanders: Australië, Japan en Zuid-Korea, of de Verenigde Staten. Misschien geen perfecte landen en in sommige gevallen nog recent organisator (en de VS kregen uiteindelijk het WK in 2026), maar véél betere opties dan Qatar.

Oké, het WK van 2022 is dus wel degelijk uniek in hoe moreel verwerpelijk de praktijken eromheen zijn. Dit bevestigt mijn idee dat ik niet wil kijken. Maar aan de andere kant, misschien moet de wereld júist kijken naar Qatar, om te zien wat daar allemaal verkeerd gaat. En vervolgens erop aandringen dat het land de arbeidsrechten van immigranten verbetert.

Ik vraag me het volgende af: hadden de Qatari zonder dit toernooi niet een ander megalomaan bouwproject gestart en waren daar dan niet ook een hoop doden gevallen, alleen zonder dat iemand ervan wist? Is het daarom niet juist goed dat de internationale gemeenschap nu een vergrootglas legt op de praktijken in het land, waardoor de situatie van de arbeidsmigranten verbetert? Die vragen staan centraal in het volgende hoofdstuk. Maar eerst neem ik je mee terug naar 2002, toen ik mijn tweede WK zag.

References

References
1 Werth, C. (2010, 6 maart). World Cup 2010: South Africa Gets Ready. [Artikel]. Geraadpleegd van Newsweek: https://www.newsweek.com/world-cup-2010-south-africa-gets-ready-73089
2 BBC News. (2010, 2 juni). South Africans fight eviction for World Cup car park. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/news/10205455
3 BBC Sport. (2009, 5 januari). SA official gunned down. [Artikel]. Geraadpleegd van: http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/7812113.stm
4 Amnesty International. (2011, 27 maart). South Africa: Human rights concerns during the World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.amnestyusa.org/press-releases/south-africa-human-rights-concerns-during-the-world-cup/
5 Neate, R. (2010, 10 december). South Africa recoups just a tenth of the £3bn cost of staging World Cup 2010. [Artikel]. Geraadpleegd van The Telegraph: https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/retailandconsumer/leisure/8192484/South-Africa-recoups-just-a-tenth-of-the-3bn-cost-of-staging-World-Cup-2010.html
6 CNN. (2011, 3 maart). Blatter: 2010 South Africa World Cup huge financial success. [Artikel]. Geraadpleegd van: http://edition.cnn.com/2011/SPORT/football/03/03/football.fifa.blatter.finance/index.html
7 Duval Smith, A. (2009, 15 december). South Africa’s World Cup venues are ‘white elephants’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/news/world/africa/south-africa-s-world-cup-venues-are-white-elephants-1840958.html
8 BBC News. (2014, 12 maart). Brazil World Cup: Fifa scraps speeches to avoid protest. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26539972
9 Maese, R. & Phillips, D. (2014, 13 juli). 2014 World Cup draws to a close in conflicted Brazil. [Artikel]. Geraadpleegd van Washington Post: https://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/2014-world-cup-draws-to-a-close-in-conflicted-brazil/2014/07/13/0b5fcc8e-0adb-11e4-929c-4cd4865c3725_story.html
10 Daibert, P. (2014, 26 mei). Brazil’s evicted ‘won’t celebrate World Cup’. [Artikel]. Geraadpleegd van Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/features/2014/5/26/brazils-evicted-wont-celebrate-world-cup
11 Davies, W. (2014, 9 mei). Brazil World Cup 2014: Eighth death at football stadiums. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC News: https://www.bbc.com/news/av/world-latin-america-27337339
12 BBC News. (2014, 13 juni). Brazil World Cup: Clashes at Sao Paulo and Rio protests. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/news/world-latin-america-27811657
13 Wahl, G. (2016, 11 augustus). Brazil’s white elephant soccer stadiums hardly worth their exorbitant costs. [Artikel]. Geraadpleegd van Sports Illustrated: https://www.si.com/olympics/2016/08/11/brazil-soccer-stadiums-white-elephants-manaus-brasilia-world-cup-olympics
14 BBC Sport. (2014, 14 juli). World Cup 2014: Sepp Blatter says finals were ‘a 9.5 out of 10’. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/28300991
15 Mitra, A. (2014, 8 september). An Ethical Analysis of the 2014 FIFA World Cup in Brazil. [Artikel]. Geraadpleegd van Seven Pillars Institute: https://sevenpillarsinstitute.org/ethical-analysis-of-the-2014-fifa-world-cup-brazil/
16 Hart, J. (2016, 27 juli). When the World Cup rolled into fascist Italy in 1934. [Artikel]. Geraadpleegd van These Football Times: https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/
17 Winter, S. (2014, 23 maart). US calls for Fifa to drop Russia from hosting World Cup in 2018. [Artikel]. Geraadpleegd van The Express: https://www.express.co.uk/news/world/466357/US-calls-for-Fifa-to-drop-Russia-from-hosting-World-Cup-in-2018
18 NBC Sport. (2018, 14 juli). Infantino enjoying status perks of World Cup, fawning over Putin. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://soccer.nbcsports.com/2018/07/14/infantino-enjoying-status-perks-of-world-cup-fawning-over-putin/
19 The Moscow Times. (2018, 8 juni). Russia’s World Cup Costs to Exceed $14Bln, Media Reports. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.themoscowtimes.com/2018/06/08/Russias-World-Cup-Costs-to-Exceed-Record-Setting-14Bln-a61732
20 Pinchuk, D. (2018, 14 juni). Russian police told to keep lid on bad news during World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van Reuters: https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-russia-crime/russian-police-told-to-keep-lid-on-bad-news-during-world-cup-idUSKBN1JA2L7
21 Carroll, O. (2018, 9 juni). Meet the nationalist paramilitaries set for an official role in Russia’s World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/news/world/europe/cossacks-russia-moscow-putin-rally-demonstration-world-cup-a8348221.html
22 Parkin, S. (2018, 24 april). The rise of Russia’s neo-Nazi football hooligans. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/news/2018/apr/24/russia-neo-nazi-football-hooligans-world-cup
23 Gilchrist, T.E. (2018, 1 juni). Russia Will Allow Displays of Pride During World Cup Despite ‘Gay Propaganda’ Law. [Artikel]. Geraadpleegd van Advocate: https://www.advocate.com/sports/2018/6/01/russia-will-allow-displays-pride-during-world-cup-despite-gay-propaganda-law
24 Donohue, K. (2018, 14 juni). LGBT+ Activist Peter Tatchell Arrested in Russia. [Artikel]. Geraadpleegd van GCN Magazine: https://gcn.ie/peter-tatchell-arrested-russia/
25 Dunne, P. (2018, 15 juni). Gay Couple Suffer Brutal Beating At Russia World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van GCN Magazine: https://gcn.ie/gay-beating-russia-world-cup/
26 Panja, T. (2019, 26 november). Inside Russia’s Failed Doping Cover-Up. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: https://www.nytimes.com/2019/11/26/sports/russia-doping.html
27 The Guardian. (2018, 31 mei). Russian World Cup player recognized by doping whistleblower. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.theguardian.com/football/2018/may/31/russian-world-cup-player-recognised-doping-whistleblower
28 Panja, T. (2018, 3 januari). Critics Say FIFA Is Stalling a Doping Inquiry as World Cup Nears. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: https://www.nytimes.com/2018/01/03/sports/worldcup/world-cup-russia-doping.html
29 Rowland, M. (2018, 24 mei). World Cup ‘under a shadow’ say MH17 families, in open letter blaming Russia. [Artikel]. Geraadpleegd van ABC News: https://www.abc.net.au/news/2018-05-24/mh17-families-speak-out-against-russia-before-2018-world-cup/9794656
30 Luhn, A. (2013, 1 september). Russian anti-gay law prompts rise in homophobic violence. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/world/2013/sep/01/russia-rise-homophobic-violence
31 Shuster, S. (2010, 23 december). Racist Violence Threatens Russia’s World Cup Plans. [Artikel]. Geraadpleegd van Time Magazine: https://web.archive.org/web/20101225031111/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2039519,00.html
32 Winner, D. (2008, 21 juni). But Was This The Beautiful Game’s Ugliest Moment? [Artikel]. Geraadpleegd van Financial Times: https://web.archive.org/web/20100611233444/http://www.ft.com/cms/s/0/e6347c16-3f2a-11dd-8fd9-0000779fd2ac.html
33 Stevenson, J. (2010, 18 mei). The story of the 1978 World Cup. [Blog]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html
34 BN DeStem (2008, 17 april). Roofoverval hield Cruijff weg van het WK in 1978. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bndestem.nl/overig/roofoverval-hield-cruijff-weg-van-het-wk-in-1978~a24dd4b3/
35 McDonnell, P. J. (2008, 28 juni). Argentina’s bittersweet win. [Artikel]. Geraadpleegd van LA Times: https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-jun-28-fg-mundial28-story.html
36 Hersey, W. (2018, 14 juni). Remembering Argentina 1978: The Dirtiest World Cup Of All Time. [Artikel]. Geraadpleegd van Esquire: https://www.esquire.com/uk/culture/a21454856/argentina-1978-world-cup/
37 Spurling, J. (2016, 11 maart). Argentina’s 1978 World Cup: The Ugly Truth. [Artikel]. Geraadpleegd van Sabotage Times: https://web.archive.org/web/20181029112324/https://sabotagetimes.com/football/argentinas-1978-world-cup-the-ugly-truth
38 Roper, M. (2012, 9 februari). We fixed it! Peru senator claims 1978 World Cup game against Argentina was rigged. [Artikel]. Geraadpleegd van The Daily Mail: https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2098970/Argentina-cheated-World-Cup-1978-says-Peru-senator.html
39 Forrest, D. (2017, 5 juli). The political message hidden on the goalposts at the 1978 World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/in-bed-with-maradona/2017/jul/05/1978-world-cup-argentina-political-protest-goalposts
40 Tomlinson, A. & Young, C. (2006). National Identity and Global Sports Events: Culture, Politics, and Spectacle in the Olympics and the Football World Cup. Albany: State University of New York Press.