Hoofdstuk 1: Is er echt zo veel mis met het WK in Qatar?

Natuurlijk weet iedere voetbalfan wel dat er iets mis is met het WK in Qatar. Omkoping, moderne slavernij, veel te hete temperaturen in de zomer, we hebben het allemaal meerdere keren voorbij horen komen. Toch had ik niet duidelijk op m’n netvlies wat er nou allemaal aan de hand is en hoe groot de problemen zijn. Het was tijd voor een opfriscursus.

Daarom ben ik bij het begin begonnen, de toewijzing van het WK aan Qatar, en ben ik door de tijd heen gaan kijken wat er onthuld werd, wat er misging, hoe de FIFA en Qatar daarop ingegrepen hebben en of die maatregelen succes hadden. Dat heeft geleid tot de volgende tijdlijn, waarbij ik een aantal sleutelmomenten wil belichten. Samen schetsen die een beeld van hoe ernstig de zaak nou echt is, wie de hoofdrolspelers zijn en wat er op het spel staat als we het hebben over het WK van 2022.

2 december 2010, Zürich

De mensen van het geluid starten een triomfantelijk muziekje in als Jérôme Valcke, secretaris-generaal van de FIFA, een flitsend podium beklimt[1]FIFA Announces Russia, Qatar as World Cup Hosts for 2018, 2022 (Full Presentation). (2010, 2 december). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=YfyPi5MnPSY. De regie neemt nog snel de FIFA-slogan ‘For the game. For the world’ in beeld en Valcke gaat naast de Wereldbeker staan. Hij heet zijn publiek – met daarin staatshoofden als Xi Jinping en Mark Rutte, maar ook voetballegendes als Eusébio en Franz Beckenbauer – welkom en vertelt dat de stemmen geteld zijn. De organisatoren voor de WK’s in 2018 en 2022 zijn gekozen. “It is now my pleasure”, besluit hij, “to welcome on stage le président la FIFA. Monsieur président, s’il vous plaît.”

De man die vervolgens het podium op komt, behoeft verder blijkbaar geen introductie. Iedereen kent zijn naam. Hij is FIFA. En als het aan hem ligt, is hij ook voetbal. Hoewel de BBC drie dagen eerder serieuze aantijgingen van corruptie tegen hem en zijn organisatie heeft gedaan[2]Giles, T. (2010, 29 november). Panorama: FIFA’s Dirty Secrets. [Blog]. Geraadpleegd van BBC: https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2010/11/fifa_football_panorama.html, zit Sepp Blatter stevig in het zadel bij de wereldvoetbalbond. Eenmaal achter de microfoon verklaart hij dat het een “great day” is. Daarna claimt hij dat voetbal niet alleen schoppen tegen een bal is, maar ook een manier om mensen “respect” en “fair play” bij te brengen. Een bron van hoop voor de hele mensheid, zelfs.

Kort daarna wordt Rusland verkozen tot organisator in 2018, onder luid gejuich van een stuk of twintig Russen en een tam applausje van de rest van de zaal. Een hoge afgevaardigde van Vladimir Putin mag het podium op, krijgt de WK-beker in zijn handen gedrukt en stelt de wereld gerust: “Ik beloof jullie dat jullie hier nooit spijt van krijgen.” 

Vervolgens kunnen we door naar 2022. Australië, Japan en Zuid-Korea zijn al afgevallen, het gaat alleen nog tussen de Verenigde Staten en een olielandje dat als underdog aan de race begon: Qatar. De envelop met daarin de winnaar wordt aan Blatter overhandigd door een speciale toezichthouder uit Zürich, om te laten zien dat er absoluut geen sprake is van doorgestoken kaart. Vervolgens trekt de FIFA-baas een papier tevoorschijn met daarop vijf letters. Een oorverdovende stilte wordt doorbroken door een paar Qatari die elkaar in de armen vliegen. In de zomer (of winter?) van 2022 zullen alle ogen op hun land gericht zijn.

Even later is een vlotte jongeman aan het woord, met veruit het onberispelijkste Engels van de hele ceremonie. Sjeik Mohammed bin Hamad bin Khalifa Al-Thani, zoon van de emir, is slechts 22 jaar oud maar voorbestemd om het enorme sportevenement in goede banen te leiden. Terwijl Jérôme Valcke gebroederlijk tussen de Qatarese afgevaardigden op het podium heeft plaatsgenomen, keurt Al-Thani het publiek vol wereldleiders en voetbalbobo’s geen blik waardig. Hij wendt zich tot Blatter en begint aan zo’n uitgebreid dankwoord aan diens adres, dat zelfs monsieur président er verlegen van lijkt te worden.

Voetbalvolgers over heel de wereld beginnen druk te speculeren. Is het in Qatar niet veel te heet voor een WK? Hebben de Qatari wel stadions? Geven ze überhaupt iets om voetbal? En vooral: is het grootste voetbaltoernooi van onze planeet zojuist verkocht aan de hoogste bieder? Al-Thani, Valcke en Blatter grijnzen intussen zorgeloos naar de flitsende camera’s. Want wat kan de voetbalwereld hen nou maken?

25 september 2013, Londen

Na jaren van relatieve stilte barst eindelijk de bom. De ogen van de wereld richten zich, negen jaar eerder dan gepland, op Qatar en zien iets heel anders dan Al-Thani en de zijnen willen tonen. Kranten, journaals en sociale media meten het breed uit en spreken er schande van: het WK van 2022 wordt mede mogelijk gemaakt door moderne slavernij. 

De Britse kwaliteitskrant The Guardian windt er in de kop van het exposé geen doekjes om: ‘Revealed: Qatar’s World Cup ‘slaves’’[3]Pattison, P. (2013, 25 september). Revealed: Qatar’s World Cup ‘slaves’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/world/2013/sep/25/revealed-qatars-world-cup-slaves. Van Blatters bewering dat voetbal een bron van hoop is voor de hele wereld, blijft geen spaan heel. Honderdduizenden migranten, veelal uit Nepal, India, Pakistan en verschillende Afrikaanse landen, blijken al jaren met mooie beloftes naar Qatar te worden gelokt en moeten dan het kafalasysteem in: ze moeten hun identiteitsbewijs inleveren bij hun werkgever en krijgen die pas terug wanneer hun baas daartoe besluit. Vervolgens moeten ze soms twaalf uur op één dag werken in temperaturen tot een graad of vijftig, vaak zonder drinkwater. In sommige gevallen krijgen ze na hun werk niet eens te eten. In deze erbarmelijke omstandigheden sterven er bijna dagelijks arbeiders vanwege werkongelukken of pure uitputting. Daarbovenop krijgen velen niet eens betaald, terwijl ze nog een schuld moeten wegwerken voor de kosten om überhaupt in Qatar te komen. Zonder identiteitsbewijs is het onmogelijk om ander werk te zoeken, laat staan om het land te verlaten. 

In een bijgevoegde video zien we een arbeiderskamp net buiten het hypermoderne Doha, waar de mannen verblijven. Met zeshonderd man moeten ze slechts twee keukens delen, waar de vliegen en kakkerlakken over het eten lopen. Eén van de mannen, die anoniem wil blijven, deelt zijn verhaal. Om geld te verdienen voor zijn vrouw en kinderen kwam hij naar Qatar, waar hij 1500 riyal per maand zou krijgen. In werkelijkheid ontvangt hij slechts 900 riyal. Hij slaapt met elf anderen in een kleine, vieze kamer. Het liefst zou hij vertrekken, maar hij moet de schuld afbetalen die hij maakte om hier überhaupt te komen, én zijn familie onderhouden. Een andere geïnterviewde zag zijn contract verscheurd worden nog voor hij in Qatar was aangekomen en eenmaal daar verdiende hij een stuk minder dan waarvoor hij had getekend. Hij besloot te vluchten, leeft nu in de illegaliteit en moet regelmatig rennen voor de Qatarese politie. Weer een ander is ook gevlucht, maar naar de bomvolle Nepalese ambassade. “Twee maanden lang moesten we bedelen om voedsel bij onze werkgever”, vertelt hij. “En ik heb tot nu toe nog geen geld naar mijn zoon kunnen sturen. We hadden het heel zwaar, maar toch kwam de manager ons midden in de nacht in elkaar slaan. We gingen naar de politie, maar die deed niets.” Zonder zijn paspoort kan zelfs de ambassade hem niet terug naar huis laten gaan. Van de stress is al zijn hoofdhaar uitgevallen.

Toch hebben zij nog ‘geluk’, want we zien ook beelden van Ganesh Bishwakharma’s begrafenis. Zes weken nadat hij aankwam in Qatar overleed hij aan een hartaanval. Hij was zestien jaar oud. Zijn familieleden vertellen dat Ganesh geld wilde verdienen om een huis te bouwen voor zijn ouders. Zijn vader heeft zich in de schulden gestoken om Ganesh naar Qatar te krijgen, maar zes weken later moet hij zijn zoon begraven. “Hij was sterk en gezond”, zegt hij. “Hij stierf onverwachts. Lag het aan de temperaturen? Of was het iets anders? Die vragen spoken dag en nacht door mijn hoofd. En ik weet niet hoe ik mijn schuld terug ga betalen. Ik wil het woord ‘Qatar’ nooit meer horen.”

In het artikel voert The Guardian deskundigen op die verwachten dat er tot aan het WK nog eens 1,5 miljoen meer van deze moderne slaven naar Qatar verscheept zullen worden. En dat het dodental uit zal komen rond de vierduizend. 

De jonge sjeik Mohammed bin Al-Thani reageert “zeer bezorgd” op deze onthullingen en noemt de gezondheid en veiligheid van de arbeiders een topprioriteit[4]Mahmood, M., Lamble, L. & Kelly, A. (2013, 25 september). Qatar World Cup ‘slaves’: the official response. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Hij gaat de rechten van werknemers vergroten en daar strenger op handhaven, samen met onder meer Human Rights Watch en Amnesty International. Het WK van 2022 zal zorgen voor grote verbeteringen voor de arbeiders in Qatar, het zal allemaal nooit meer gebeuren. De doorsnee voetbalfan is gerustgesteld.

5 december 2013, Parijs

“Ik zal die 24 uur nooit vergeten”, zegt Zahir Belounis op een balkon met uitzicht over zijn geboortestad[5]Smith, B. (2013, 3 december). Trapped Zahir Belounis planned to escape from Qatar before release. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/25209879. “Ik heb geen oog dichtgedaan. Ik hield m’n dochters vlakbij me. Ik geloofde niet dat ik echt weg zou komen, zelfs niet op weg naar het vliegveld. Ik geloofde het pas toen ik het geluid hoorde van het paspoortstempel. Toen wist ik dat ik vrij was.”

Zahir is net zes dagen terug in Frankrijk na een voetbalcarrière van zes jaar bij de Qatarese club El Jaish SC. Zijn verhaal is een schoolvoorbeeld van hoe het kafalasysteem werkt. Lange tijd was alles koek en ei tussen Zahir en El Jaish, waar hij aanvankelijk de sterspeler was die zijn ploeg van het tweede niveau naar de Qatar Stars League leidde. Maar toen hij steeds minder goals en assists produceerde, kreeg hij opeens zijn salaris niet meer uitbetaald. Toen hij daarover verhaal haalde bij zijn werkgever, was de boodschap duidelijk: of hij kon afstand doen van het geld waarop hij nog recht had en het land verlaten, of hij kon voor zijn salaris vechten en al die tijd vastzitten in Qatar. Zahir nam een advocaat in de arm en spande een rechtszaak aan, maar El Jaish vond dat geen probleem. Terwijl een ellenlange gerechtelijke procedure zich voortsleepte, had Zahir nog altijd geen geld en moest hij één voor één de bezittingen van zijn gezin verkopen. Zijn werkgever weigerde Belounis met zijn vrouw en twee dochters terug te laten keren naar Frankrijk, tenzij de voetballer alsnog zijn geld vaarwel zou zeggen. Maar inmiddels was Zahir alle vertrouwen in de gang van zaken kwijt en hij was bang dat El Jaish hem dan nog steeds niet zou laten vertrekken. 

“De enige manier om mezelf niks aan te doen, was drinken”, zegt hij, veilig terug in Parijs. “Alcohol hielp me ergens anders aan te denken. Het was de enige uitweg.”

In november stuurde hij een open brief aan Zinédine Zidane, oud-ambassadeur van Qatar, en Pep Guardiola, coach van FC Barcelona dat met ‘Qatar Airways’ op de borst voetbalt[6]Gibson, O. (2013, 14 november). French footballer trapped in Qatar asks Guardiola and Zidane for help. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Beiden reageerden niet. Wel kreeg Belounis hulp van Amnesty International en collega Abdeslam Ouaddou, die een vergelijkbare ervaring had tijdens zijn profjaren in Qatar.[7]BBC Sport. (2014, 13 februari). Morocco’s Abdeslam Ouaddou wins case against Qatari club. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/26169879 Toch leek deze hulp nergens op uit te lopen en raakte Zahir zo wanhopig dat hij een ontsnappingsplan voor hem en zijn gezin bedacht. “Ik ga niet vertellen hoe ik het wilde doen, omdat ik mensen niet op slechte ideeën wil brengen”, zegt hij. “Maar ik had m’n beslissing genomen. Ik wilde met Kerst thuis zijn.” 

Uiteindelijk kwam dan toch het verlossende telefoontje. Zahir is dolblij, maar weet intussen ook dat velen die hetzelfde is overkomen, niet de hulp van Westerse ngo’s en media in kunnen schakelen. “Qatar wil de regels voor voetballers misschien veranderen en het kafalasysteem afschaffen. Maar voor mij is de waarde van een voetballer en een arbeider gelijk. Als je het systeem afschaft voor voetballers, moet je het afschaffen voor iedereen. Mensen lijden daar en ze moeten de regels veranderen.”

Ondanks alles is Belounis nog steeds voorstander van het WK in Qatar. Hij is hoopvol: “Qatar gaat iets geweldigs neerzetten. Zo’n WK hebben we nog nooit gezien. Ik wens de Qatari het allerbeste.”

8 oktober 2015, Zürich

Van de drie triomfators van 2 december 2010 staat alleen Al-Thani nog overeind. Het zat er al langer aan te komen, maar het doek is eindelijk gevallen voor Sepp Blatter en zijn secondant Jérôme Valcke. Ook UEFA-president Michel Platini en de voormalig vice-president van de FIFA, Chung Mong-joon, moeten het veld ruimen. De FIFA Ethics Committee schorst ze voor alle voetbalgerelateerde activiteiten[8]Borden, S. (2015, 8 oktober). Sepp Blatter and Other Top Officials Are Suspended, Deepening FIFA’s turmoil. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: … Continue reading. Mong-joon voor zes jaar, de andere drie voor 90 dagen, maar de verwachting is dat ook hun straf uiteindelijk in de jaren zal gaan lopen (op 21 december wordt de straf voor Blatter en Platini op acht jaar bepaald, na hoger beroep teruggebracht tot zes jaar, Valcke wordt in 2016 tot 2028 verbannen).

In 2002 overleefde Blatter onthullingen over financieel gesjoemel met marketingbureau International Sports and Leisure (ISL) en ook een onderzoek van de Ethics Committee in 2013 leidde tot vrijspraak[9]The New York Times. (2015, 21 december). The Rise and Fall of Sepp Blatter. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.nytimes.com/interactive/2015/05/27/sports/soccer/sepp-blatter-fifa-timeline.html, maar nu heeft het net zich eindelijk gesloten. In mei werden er in Zürich al zeven FIFA-bonzen gearresteerd door de FBI[10]Gibson, O. & Gayle, D. (2015, 27 mei). Fifa officials arrested on corruption charges as World Cup inquiry launched. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading, nota bene voorafgaand aan de ceremonie waarin Blatter herkozen werd als president. Het werd Blatter te heet onder de voeten, dus deed hij zes dagen later afstand van zijn functie en kondigde hij nieuwe presidentsverkiezingen aan.

Maar die verkiezingen gaat Blatter niet meer meemaken. De Ethics Committee bevindt hem schuldig van belangenverstrengeling en het onder tafel betalen van een miljoenenbedrag aan Platini, vlak voor de presidentsverkiezingen van 2011[11]Gibson, O. (2015, 21 december). Sepp Blatter and Michel Platini banned from football for eight years by Fifa. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Zijn handlanger Valcke had kaartjes voor het WK 2010 in Zuid-Afrika voor veel te veel geld doorverkocht[12]BBC Sport. (2015, 18 september). Fifa secretary Jerome Valcke suspended. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/34286208 en zou tevens betrokken zijn bij schimmige miljoenendeals[13]Gibson, O. (2015, 2 juni). Fifa’s secretary general Jérôme Valcke under new pressure over $10m ‘bribe’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. 

Wat iedereen al weet over de FIFA, wordt definitief bevestigd: het is een corrupte bende. Maar hét symbool van die corruptie, het WK in Qatar, blijft in de onthullingen buiten schot. Ondanks allerlei verdachte praktijken. In 2014 was bekend geworden dat Jack Warner, voormalig voorzitter van de Midden-Amerikaanse voetbalbond, twee miljoen dollar had ontvangen van een bedrijf dat banden zou hebben met Qatar[14]Gibson, O. (2014, 18 maart). Qataris paid Fifa official $1.2m after World Cup bid win, documents claim. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. En Platini bleek vlak voor de verkiezingen in 2010 met toenmalig Frans premier Nicolas Sarkozy en Qatarese vertegenwoordigers gedineerd te hebben, waar handelsverdragen en de overname van Paris Saint-Germain beklonken zouden zijn[15]BBC Sport. (2019, 19 juni). Michel Platini released after being questioned over awarding of World Cup to Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/48673461. Zowel Warner als Platini stemde uiteraard op Qatar. Verder zijn er de door Qatar gefinancierde jeugdacademies in landen die het WK-bid steunden[16]Manfred, T. (2014, 15 juli). Why Qatar Has Scouted 3.5 Million Young Soccer Players Around The World. [Artikel]. Geraadpleegd van Business Insider: … Continue reading, een villa die PSG-baas Nasser Al-Kelaifi gekocht zou hebben voor Valcke[17]De Menezes, J. (2020, 30 oktober). PSG president Nasser al Khelaifi acquitted in Swiss corruption trial. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading, de beschuldigingen van de Qatarese klokkenluider Phaedra Al-Majid die ze later onder dwang weer introk[18]Conway, R. (2014, 20 november). Fifa whistleblower Phaedra Al-Majid fears for her safety. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/30122601 en de vermeende omkoping van de Zuid-Amerikaanse voetbalbondbestuurders Nicolas Léoz (Paraguay), Julio Grondona (Argentinië) en Ricardo Teixeira (Brazilië)[19]Conn, D. (2020, 7 april). World Cup likely to stay in Qatar despite new bribery accusations in US. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. 

Misschien wel het schrijnendst is de soap rond het Garcia-rapport[20]Keh, A. (2017, 27 juni). In Long-Secret FIFA Report, More Details but No Smoking Gun. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: https://www.nytimes.com/2017/06/27/sports/fifa-garcia-report.html. In 2012 stelde de FIFA de ervaren Amerikaanse jurist Michael J. Garcia aan om de beschuldigingen van omkoping rond de WK’s van 2018 en 2022 te onderzoeken. Als Amerikaan mocht Garcia echter Rusland niet in en daarnaast waren de FIFA-functionarissen die hij interviewde niet verplicht zijn vragen te beantwoorden. Desondanks leverde hij na twee jaar onderzoek een 350 pagina’s tellend boekwerk in waar ze in Zürich zo van schrokken dat het achter slot en grendel verdween. De FIFA publiceerde alleen een 42 pagina’s korte samenvatting, waarna Garcia opstapte en verklaarde dat de samenvatting geen recht deed aan zijn bevindingen. Tweeënhalf jaar lang weigerde de wereldvoetbalbond het volledige document te publiceren, tot de Duitse krant Bild in 2017 beweerde het rapport te hebben bemachtigd. De volgende ochtend stond de hele tekst plotseling op de website van de FIFA, waarbij de bond verklaarde “in het kader van transparantie” de publicatie van het rapport toe te juichen. In het rapport staan helaas, vanwege Garcia’s beperkte bevoegdheden als onderzoeker, geen keiharde bewijzen voor omkoping. Wel wordt duidelijk dat er een hoop indirecte gunsten zijn gedaan, zoals een bizarre betaling van twee miljoen dollar aan het 10-jarige dochtertje van één van de stemgerechtigden. 

Terug naar de val van Blatter en Valcke. Die lijkt grotendeels symbolisch. Want hoewel FIFA’s Ethics Committee nu zogenaamd spierballen toont met het slachtofferen van bestuurders die slechte publiciteit opleveren, sprak ze Qatar eerder al vrij van enige corruptie[21]BBC Sport. (2014, 13 november). World Cup 2022: Qatar cleared of corruption by Fifa. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/av/football/30034291. De speculaties over het verplaatsen van het WK naar een ander land houden aan, maar zo’n scenario lijkt steeds minder realistisch. Al-Thani, the last man standing, heeft de FIFA in zijn zak.

8 juni 2019, Qatar/Nepal

Het is relatief stil geweest rond de mensenrechtenschendingen in Qatar. Je zou haast denken dat de beloofde hervormingen de oliestaat hebben getransformeerd in een paradijs voor arbeidsmigranten. Maar nu de rook van het WK in 2018, dat veel van de aandacht afleidde, is opgetrokken, staan de misstanden weer in de belangstelling.

De omvang van het Qatarese bouwproject is inmiddels duidelijk. Ruim 200 miljard investeert Qatar in het WK[22]Booth, R. (2015, 4 november). ‘We will be ready, inshallah’: inside Qatar’s $200bn World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Wat koop je voor dat geld? Ten eerste zeven hypermoderne stadions uitgerust met koelsystemen die ervoor zorgen dat het binnen tien of twintig graden kouder is dan buiten[23]Knecht, E. (2019, 26 september). World Cup host Qatar sees climate-controlled stadiums as the future. [Artikel]. Geraadpleegd van Reuters: … Continue reading. Het Al Bayt-stadion maakt deel uit van een complex met daarin een winkelcentrum, een park en een ziekenhuis, de stadions van Al Rayyan en Al Wakrah hebben zelfs een ingebouwde moskee. Ook is er een volledig nieuwe internationale luchthaven, een nieuw wegennet en een nieuw rioolnet aangelegd[24]Architect (2015, 25 augustus). Top 10 Qatar 2022 FIFA World Cup infrastructure projects. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. En dan zijn er nog de meer dan honderd hotels die sinds 2010 zijn opgetrokken[25]Qubein, R. (2022, 26 maart). Qatar Plans 100+ New Hotels For FIFA World Cup Later This Year. [Artikel]. Geraadpleegd van Forbes: … Continue reading. Toch komt niets van dit alles ook maar in de buurt van Lusail City, de speciaal voor het toernooi gebouwde stad met 250 duizend inwoners, vol villa’s en wolkenkrabbers, een Formule 1-circuit, kunstmatige eilanden, pretparken en natuurlijk het 80 duizend stoelen tellende Lusail Iconic Stadium, waar de WK-finale plaatsvindt[26]Lusail. Geraadpleegd op 31 maart 2022, van Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Lusail.

Wie betaalt er voor al dat moois? De koninklijke familie met hun olievelden, maar ook vooral het leger gastarbeiders. Ondanks Mohammed Bin Al-Thani’s mooie beloftes van jaren eerder is er weinig veranderd. Op papier hebben de gastarbeiders er een hoop rechten en vangnetten bij gekregen, maar in de praktijk blijken ze er weinig op vooruit te zijn gegaan. Een undercoverdocumentaire van het Duitse WDR Sport laat zien hoe gastarbeiders uit Nepal, India en Bangladesh, die werken aan het Al Thumama Stadion, maanden zonder salaris zitten, leven op alleen water en brood en niet eens mogen bellen met het thuisfront[27]Migrant Workers in Qatar – Trapped in Slave-like conditions as they work for World Cup 2022. (2019, 8 juni). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=BjgYVHdU0Zo. Ze hebben hun papieren niet en kunnen niet terug, of een andere werkgever zoeken. Hun woonverblijf ziet eruit als een gevangenis die sinds de jaren ‘80 niet is onderhouden. Adi Gurung, één van de geïnterviewden, zegt: “Soms vraag ik me af of het niet beter is om dood te zijn.” Hij blijft doorwerken omdat zijn vrouw en twee kinderen thuis op hem rekenen, hoewel hij hun al acht maanden geen geld heeft kunnen sturen. Adi zit vast, maar de Duitse journalisten kunnen het vliegtuig pakken naar zijn thuisland Nepal, om zijn vrouw te zien. Ze barst in tranen uit en vertelt hoe haar familie zich in de schulden heeft gestoken om haar vaste lasten te betalen. 

Intussen keren sommige Nepalezen wel terug uit Qatar: in doodskisten. De docu eindigt met de begrafenis van Vishnu Bahadur, de 1426e Nepalees die sinds 2009 is overleden in de Golfstaat, afgewisseld met beelden van Gianni Infantino, de nieuwe FIFA-baas. “Zonder het WK hadden de verbeteringen in Qatar nooit plaatsgevonden”, beweert hij, terwijl we zien hoe Vishnu’s kist onder de grond verdwijnt.

12 oktober 2020, ‘Wereldwijd’

Geen opkomstmuziek, flitsende regie of spectaculair podium deze keer. Gianni Infantino staat voor een bord waarop de letters ‘FIFA’ een stuk of dertig keer staan afgedrukt en steekt meteen van wal. Hij richt zich niet tot een publiek vol wereldleiders en voetballegendes, maar tot een camera. We zitten midden in het coronatijdperk. 

“We zijn ons allemaal bewust van de schade die dit virus heeft toegebracht aan onze samenleving en het herinnert ons eraan dat gezondheid op de eerste plaats staat. Het staat zelfs boven voetbal”, zegt Infantino. In Nepal weten ze dat dat niet altijd opgaat…

“Ook moeten we opstaan tegen racisme en discriminatie die we opnieuw hebben zien opkomen in de samenleving, helaas ook in het voetbal”, zegt hij even later. Duizenden dwangarbeiders uit Afrika en Zuid-Oost Azië vragen zich af wanneer Gianni opstaat voor hun mensenrechten.

Infantino vervolgt: “De gedeeltelijke herstart van het seizoen geeft ons hoop dat voetbal, en het leven, weer normaal worden. Een nieuw normaal in de niet al te verre toekomst.” Intussen dreigen honderden vanwege corona ontslagen arbeiders, zonder eten, werk of de mogelijkheid Qatar te verlaten, alle hoop te verliezen[28]Pattison, P. & Sedhai, R. (2020, 7 mei). Qatar’s migrant workers beg for food as Covid-19 infections rise. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading.

Gianni Infantino spreekt op Soccerex[29]Keynote Address – Gianni Infantino, FIFA President | Soccerex Connected. (2020, 12 oktober). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=k0HjHeJ5Qos, een jaarlijks wereldwijd symposium waar grote namen uit de voetbalwereld komen spreken. Een soort Davos voor de grootste sport ter wereld. De FIFA-voorzitter geeft de ‘Keynote Address’ aan het einde van de week. Net als zijn voorganger Sepp Blatter tien jaar eerder, staat zijn positie bij de wereldvoetbalbond niet ter discussie. Hij kan tevreden vaststellen dat de rust weergekeerd is in Zürich. De rotte appels liggen eruit en Infantino’s imago is vele malen beter dan dat van Blatter. Zijn strafblad is leeg, denkt de gemiddelde voetbalsupporter. Niets is minder waar. In de Panama Papers wordt zijn naam genoemd en daaruit blijkt dat hij wel degelijk betrokken was bij Blatters wanpraktijken[30]Gibson, O. (2016, 6 april). Panama Papers: Fifa president Infantino pulled into corruption scandal. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading, verder hielp hij in zijn tijd als UEFA-baas Paris Saint-Germain en Manchester City toen ze de Financial Fair Play-regels hadden overtreden[31]MacInness, P. (2018, 2 november). Gianni Infantino urged Manchester City chairman to ‘be positive’ in FFP talks. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Ook declareerde hij, eenmaal als voorzitter, tegen de regels duizenden dollars bij de FIFA voor onder meer matrassen, een fitnessapparaat, een bos bloemen en een smoking[32]The Independent (2016, 5 augustus). Gianni Infantino: Fifa president cleared following ethics committee investigation. [Artikel]. Geraadpleegd op: … Continue reading. Daarnaast weigerde hij lange tijd een arbeidscontract te tekenen omdat hij zijn salaris te laag vond en accepteerde hij door Rusland en Qatar betaalde privévluchten[33]Conway, R. (2016, 14 juli). Fifa president Gianni Infantino to be interviewed by ethics committee. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/36795446. De meest serieuze aantijging is echter die van een paar maanden terug, aangaande het voortslepende proces rond de corruptie van de FIFA. Infantino kwam in het geheim samen met de openbaar aanklager, Michael Lauber. Later onderzoek wees uit dat beide heren daarmee in overtreding waren. Lauber stapte op, Infantino ontkende dat hij iets verkeerd had gedaan[34]NOS Voetbal. (2020, 30 juli). Zwitserse justitie opent strafrechtelijk onderzoek naar FIFA-baas Infantino. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading.

Terug in de opnamestudio maakt Gianni bekend dat de FIFA een bedrag van anderhalf miljard uittrekt om de voetballerij wereldwijd te ondersteunen in deze moeilijke tijd. “Dit is historisch en kent geen gelijke in andere sporten. We kunnen dit doen omdat de FIFA financieel gezond is, want door ons goede en behoudende beleid van de laatste veertig jaar hebben we een aanzienlijk bedrag opzij kunnen zetten voor het geval er een crisis zou ontstaan.”

Dat Infantino veertig jaar aan omkoopschandalen omschrijft als ‘goed en behoudend beleid’ is veelzeggend, maar wat hij niet zegt is misschien nog wel onthullender: corona is een crisis, maar de situatie in Qatar blijkbaar niet. Dáár hoeft geen geld naartoe. Even later maakt Infantino het nog bonter, als hij met een ondeugende glimlach zegt: “We hebben het geld, want bij de nieuwe FIFA verdwijnt er geen geld meer. Het gaat naar waar het naartoe moet.”

De heren die verantwoordelijk waren voor het toewijzen van het WK aan Qatar zijn dan wel gesneuveld, maar de organisatie waar zij voor werkten blijft profiteren van grootschalige mensenrechtenschendingen. De FIFA heeft een nieuw, ondeugend glimlachend gezicht, maar daarachter hanteert ze nog steeds een harteloos en geldbelust businessmodel. De wereldvoetbalbond is er beter in geworden om dat businessmodel te verhullen en goed te praten. Dat is het enige wat er in de afgelopen tien jaar is veranderd. 

2 april 2022, Doha

De megastadions in de woestijn zijn af en de speciaal voor het WK uit de grond gestampte stad Lusail schittert in de Qatarese zon. Mohammed Bin Al-Thani en de grote baas zelf, emir Tamim bin Hamad Al-Thani, zijn klaar om hun land van de beste kant te laten zien. Gianni Infantino zal de rest van de wereld als gids rondleiden door de prachtige natie, samen met een klein leger oud-grootheden uit de voetballerij. Zo trekken Lothar Matthäus en Cafú vandaag balletjes uit een bak. Nederland komt bij Qatar in de poule, Spanje treft Duitsland, sappige affiches. Toch staat vandaag vooral in het teken van de eerste kennismaking met flitsende bouwwerken, prachtige beelden van de woestijn en citaten als “Dit wordt het WK van eenheid en vrede”  uit Infantino’s mond, een echo van Blatter in de 2010[35]Delaney, M. (2022, 2 april). Tantalising World Cup draw adds first layer of gloss to Qatar’s morally bankrupt tournament. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading.

Maar achter de façade gaat, ondanks beloftes en symbolische verbeteringen, nog steeds een grimmige realiteit schuil. Qatar is een monarchie die geen verkiezingen kent (ze worden wel beloofd, maar telkens uitgesteld)[36]Reiche, D. (2014, 18 december). Postponing democracy: Qatar’s modernization attempts fail without inclusive political institutions. [Artikel]. Geraadpleegd van An-Nahar: … Continue reading, waar je onder sharia-rechtspraak veertig tot honderd zweepslagen kunt krijgen voor alcoholconsumptie[37]Astorri, F. (2013, 22 april). Qatar sentences man to 40 lashes for drinking alcohol. [Artikel]. Geraadpleegd van Arabian Business: … Continue reading en gestenigd kunt worden voor homoseksualiteit of, als je vrouw bent, zelfs voor het bezitten van een mobiele telefoon[38]Batha, E. (2013, 28 september). Special report: The punishment was death by stoning. The crime? Having a mobile phone. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: … Continue reading. Waar de emir je in de gevangenis kan gooien als je iets negatiefs over hem of zijn familie op het internet plaatst[39]Committee to Protect Journalists. (2014, 17 september). New cybercrime law could have serious consequences for press freedom in Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading en waar buitenlandse journalisten in de cel belanden als ze kritische vragen stellen[40]Dorsey, J.M. (2015, 5 april). Qatari Promises of Labor Reform Ring Hollow Amid Revived Corruption Allegations. [Artikel]. Geraadpleegd van The Huffington Post: … Continue reading. Op de World Freedom Index staat Qatar 117e van de 169 landen[41]2017 World Freedom Index. Geraadpleegd 6 oktober 2021, van: https://www.worldfreedomindex.com/, op de Democracy Index 114e van de 167[42]2021 Democracy Index. Geraadpleegd 2 augustus 2022, van: https://en.wikipedia.org/wiki/Democracy_Index en op de World Press Freedom Index 129e van de 180[43]2021 World Press Freedom Index. Geraadpleegd 6 oktober 2021, van: https://rsf.org/en/ranking_table. Hoewel de Qatari zichzelf op de borst kloppen omdat hun energieslurpende WK volledig klimaatneutraal zal zijn (wat nog moet blijken)[44]Farand, C. (2018, 11 juni). Fifa accused of greenwashing in World Cup carbon offset scheme. [Artikel]. Geraadpleegd van Climate Change News: … Continue reading, staat hun land al jaren bovenaan de ranglijst van Earth Overshoot Day: als heel de wereld zou consumeren als Qatar, zouden we al op 10 februari de jaarlijkse limiet bereiken van de hoeveelheid CO2 die veilig uitgestoten kan worden[45]Country overshoot days. Geraadpleegd 2 augustus 2022, van: https://www.overshootday.org/newsroom/country-overshoot-days/.

Minder belangrijk, maar voor een wereldkampioenschap voetbal wel relevant: Qatar is geen voetballand. Het wordt het eerste land dat op een WK meedoet zonder zich er ooit voor gekwalificeerd te hebben. Niet gek ook, aangezien ze in 2015 maar zevenduizend voetballende mannen hadden in het hele land (minder dan in bijvoorbeeld de Salomon Eilanden). Dat voetbal niet populair is, is makkelijk te verklaren. In de zomer is het onmogelijk een bal te trappen in de woestijn, waardoor het WK naar de winter is verplaatst. Ook ontbreekt het Qatarese jongeren, met hun steenrijke ouders, aan niks. Jeugdcoaches in Qatar klagen dat hun spelers niet voldoende motivatie hebben om goede voetballers te worden[46]Booth, R. (2015, 14 november). ‘We will be ready, inshallah’: inside Qatar’s $200bn World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading.

Bij oefenwedstrijden van het nationale elftal mogen ‘fans’ gratis naar binnen om de tribunes op te vullen[47]Herald Sun. (2016, 25 maart). Qatar forced to offer free tickets and flags to football ‘fans’. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading of worden arbeidsmigranten ingehuurd om er te gaan zitten (voor een schijntje, uiteraard)[48]The Guardian. (2014, 17 december). Qatar hires migrant workers as ‘fake sports fans’ to fill up empty arenas. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Het Qatarese elftal zelf bestaat ook grotendeels uit arbeidsmigranten. Veel dragende krachten zijn genaturaliseerd uit landen als Algerije, Egypte, Mali of Soedan. Het is nog niet zo erg als bij het WK handbal van 2015, ook in Qatar, waar het gastland de finale haalde met een soort all-star team vol spelers geboren in Spanje, Frankrijk en Montenegro (toegejuicht door zestig ingevlogen Spanjaarden[49]The Local. (2015, 16 januari). Qatar ‘buys’ noisy Spanish handball fans. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.thelocal.es/20150116/qatar-handball-team-buys-noisy-spanish-fans. Slechts vier van de zeventien selectiespelers hadden daadwerkelijk roots in Qatar. Dat iets dergelijks in het voetbal niet gelukt is, zal Mohammed bin Al-Thani een doorn in het oog zijn, want hij heeft het wel degelijk geprobeerd. De eerdergenoemde jeugdacademies die hij in Afrika en Midden-Amerika neerzette, hebben samenwerkingsverbanden met KAS Eupen en Leeds United. Dit netwerk bracht talentvolle spelers als Henry Onyekuru, Moussa Wagué, Francis Uzoho en Moussa Ndiaye voort, maar komisch genoeg koos geen van hen voor Qatar. 

Het met afstand grootste probleem is uiteraard de manier waarop de WK-stadions en -infrastructuur tot stand zijn gekomen. In november 2020 publiceerde Amnesty International een rapport dat pijnlijk duidelijk maakt hoe Qatar de realiteit probeert te verdoezelen[50]Amnesty International (2020). Reality check 2020: countdown to the 2022 World Cup. Migrant worker’s rights in Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: … Continue reading. Ja, het land heeft op papier een hoop gedaan om de arbeidsomstandigheden te verbeteren maar nee, in de praktijk is er weinig veranderd. Qatar doet, samen met de FIFA, alleen het minimale en lijkt dat vooral te doen om negatieve publiciteit te voorkomen. Een voorbeeld hiervan is de zaak van ongeveer honderd arbeiders die werkten aan het Al Bayt-stadion in Al Khor. Ze hadden nog zeven maanden achterstallig loon te goed en meldden dit in juli en nogmaals in september 2019 bij de autoriteiten, maar die deden niets. Pas toen Amnesty International bijna een jaar later hoorde van deze zaak en klaagde bij de FIFA, werden plotseling bedragen bijgeschreven op de rekeningen van de arbeiders. Sommige van de werknemers hebben nog steeds niet al hun geld ontvangen, maar de mediastorm werd wel in de kiem gesmoord. De Al-Thani’s en Infantino’s van deze wereld konden weer rustig slapen. Hun enige doel is ongestraft zo veel mogelijk geld besparen op hun WK en tegelijkertijd een zo mooi mogelijk plaatje schetsen voor de rest van de wereld. Voorlopig slagen ze daar grandioos in.

Intussen loopt het dodental op. Hoe hoog de teller nu precies staat, is moeilijk vast te stellen, omdat de Qatarese autoriteiten hierover niet duidelijk zijn. Sinds 2013 zijn er volgens Qatarese cijfers 34 arbeiders overleden door ongelukken tijdens de bouw van stadions[51]Pattison, P. (2020, 16 maart). Qatar World Cup: report reveals 34 stadium worker deaths in six years. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Maar dit vertelt niet het hele verhaal, aangezien de bouw van infrastructuur en de sterfgevallen in kampen die de arbeiders huisvesten, niet zijn meegenomen. Een schatting kan alleen gemaakt worden op basis van de data van de landen van herkomst. The Guardian deed dit met cijfers uit India, Pakistan, Nepal, Bangladesh en Sri Lanka en kwam alleen met die landen al op het duizelingwekkende aantal van 6500 van 2010 tot 2020[52]Pattison, P., McIntyre, N., Mukhtar, I., Eapen, N., Bhuyan, O. U., Bhattarai, U. & Piyari, A. (2021, 23 februari). Revealed: 6,500 migrant workers have died in Qatar since World Cup awarded. … Continue reading. Volgens de Qatari stierf de overgrote meerderheid daarvan een natuurlijke dood die niets te maken had met het WK, maar onderzoek aan het Oslo University Hospital wijst uit dat een groot aantal van de hartaanvallen waarschijnlijk veroorzaakt wordt door de veel te hoge temperaturen waarin deze jonge, gezonde mannen moeten werken[53]Kelly, A., McIntyre, N. & Pattison, P. (2019, 2 oktober). Revealed: hundreds of workers dying of heat stress in Qatar each year. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Ook wordt bij veel van deze sterfgevallen niet eens een autopsie uitgevoerd, maar wordt meteen het stempel ‘natuurlijke dood’ gedrukt[54]Pattison, P. (2019, 7 oktober). Sudden deaths of hundreds of migrant workers in Qatar not investigated. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: … Continue reading. Dat zal in sommige gevallen ook kloppen, maar is het realistisch dat er in tien jaar tijd duizenden mannen in de kracht van hun leven een natuurlijke dood sterven? Bovendien is het cijfer 6500 nog zonder de sterfgevallen van de arbeidsmigranten uit Afrikaanse landen en de Filippijnen, waarover geen cijfers bekend zijn. Ook de mogelijke sterfgevallen sinds halverwege 2020 zijn niet meegeteld. 

De Qatarese autoriteiten doen intussen hun best om te doen alsof het aantal sterfgevallen wel meevalt, af en toe geholpen door hun ambassadeur Ronald de Boer (“iedereen heeft het over die grote aantallen, maar dat is uit zijn verband gerukt”[55]AD Sportwereld (2022, 31 maart). Ronald de Boer gelooft niks van 6500 WK-doden in Qatar: ‘Ze zijn allemaal op een hoop gegooid’. [Artikel]. Geraadpleegd van: … Continue reading). Wat ze niet lijken te begrijpen is dat het precieze aantal doden niet het allerbelangrijkste is. Zelfs als het officiële cijfer van 34 klopt, doet het niets af aan de verschrikkelijke omstandigheden waarin de arbeiders gedwongen werken. De Qatari gaan achteloos om met mensenlevens, ongeacht het aantal doden. De erbarmelijke omstandigheden waarin arbeiders leven, de lange dagen van zwaar fysiek werk in de verzengende hitte en dat alles zo goed als gedwongen en vaak zonder loon te ontvangen, het is een lijdensweg die veroordeeld moet worden. Zelfs als er geen enkele dode te betreuren zou vallen. 

Dus, is er echt zo veel mis met het WK in Qatar? Samengevat is er het volgende aan de hand. Qatar, dat als voetballand geen enkele rol van betekenis speelt en vanwege het klimaat ongeschikt is voor het organiseren van een WK, betaalde waarschijnlijk diverse FIFA-bazen om het toernooi te bemachtigen. Na jarenlange slechte publiciteit en FBI-onderzoeken over deze gang van zaken, maakte de FIFA ‘schoon schip’, maar het blijft profiteren van het lucratieve WK in de golfstaat. Zowel de FIFA als de Qatarese regering doet alleen het minimale (lees: symbolische) om de moderne slavernij uit te bannen waarmee de bouwprojecten voor dit WK tot stand komen. Als de bal straks rolt in de hypermoderne stadions, wordt dat mogelijk gemaakt door gedwongen arbeid, verscheurde gezinnen, niet-betaalde salarissen, mensen die jaren van hun leven kwijt zijn omdat ze Qatar niet konden verlaten en, waarschijnlijk, duizenden sterfgevallen. En dat alles terwijl de verantwoordelijken, die de meeste winst maken (financieel en qua imago), dat doelbewust in stand houden en intussen de gemiddelde voetbalsupporter proberen wijs te maken dat het allemaal wel meevalt. 

Er is geen twijfel over mogelijk: er kleven bloed, zweet en tranen aan dit WK, en niet op de goede manier. Maar, zou je je kunnen afvragen, is het echt erger dan eerdere WK’s, zoals die van 2018 in Rusland of het toernooi in Argentinië van 1978? Daar kijk ik naar in het volgende hoofdstuk. Maar eerst een kort intermezzo over hoe ik mijn eerste WK beleefde.

References

References
1 FIFA Announces Russia, Qatar as World Cup Hosts for 2018, 2022 (Full Presentation). (2010, 2 december). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=YfyPi5MnPSY
2 Giles, T. (2010, 29 november). Panorama: FIFA’s Dirty Secrets. [Blog]. Geraadpleegd van BBC: https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2010/11/fifa_football_panorama.html
3 Pattison, P. (2013, 25 september). Revealed: Qatar’s World Cup ‘slaves’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/world/2013/sep/25/revealed-qatars-world-cup-slaves
4 Mahmood, M., Lamble, L. & Kelly, A. (2013, 25 september). Qatar World Cup ‘slaves’: the official response. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/global-development/2013/sep/25/qatar-world-cup-official-response
5 Smith, B. (2013, 3 december). Trapped Zahir Belounis planned to escape from Qatar before release. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/25209879
6 Gibson, O. (2013, 14 november). French footballer trapped in Qatar asks Guardiola and Zidane for help. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2013/nov/14/zahir-belounis-letter-pep-guardiola-zinedine-zidane-qatar-trapped
7 BBC Sport. (2014, 13 februari). Morocco’s Abdeslam Ouaddou wins case against Qatari club. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/26169879
8 Borden, S. (2015, 8 oktober). Sepp Blatter and Other Top Officials Are Suspended, Deepening FIFA’s turmoil. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: https://www.nytimes.com/2015/10/09/sports/soccer/sepp-blatter-michel-platini-jerome-valcke-fifa-suspended.html?_r=0
9 The New York Times. (2015, 21 december). The Rise and Fall of Sepp Blatter. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.nytimes.com/interactive/2015/05/27/sports/soccer/sepp-blatter-fifa-timeline.html
10 Gibson, O. & Gayle, D. (2015, 27 mei). Fifa officials arrested on corruption charges as World Cup inquiry launched. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2015/may/27/several-top-fifa-officials-arrested
11 Gibson, O. (2015, 21 december). Sepp Blatter and Michel Platini banned from football for eight years by Fifa. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2015/dec/21/sepp-blatter-michel-platini-banned-from-football-fifa
12 BBC Sport. (2015, 18 september). Fifa secretary Jerome Valcke suspended. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/34286208
13 Gibson, O. (2015, 2 juni). Fifa’s secretary general Jérôme Valcke under new pressure over $10m ‘bribe’. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2015/jun/02/fifa-jerome-valcke-under-pressure-10m-bribe
14 Gibson, O. (2014, 18 maart). Qataris paid Fifa official $1.2m after World Cup bid win, documents claim. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2014/mar/18/qatar-fifa-jack-warner-world-cup
15 BBC Sport. (2019, 19 juni). Michel Platini released after being questioned over awarding of World Cup to Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/football/48673461
16 Manfred, T. (2014, 15 juli). Why Qatar Has Scouted 3.5 Million Young Soccer Players Around The World. [Artikel]. Geraadpleegd van Business Insider: https://www.businessinsider.com/qatar-aspire-academy-world-cup-2014-7?international=true&r=US&IR=T
17 De Menezes, J. (2020, 30 oktober). PSG president Nasser al Khelaifi acquitted in Swiss corruption trial. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/sport/football/news/psg-swiss-corruption-trial-nasser-al-khelaifi-b1448416.html
18 Conway, R. (2014, 20 november). Fifa whistleblower Phaedra Al-Majid fears for her safety. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/30122601
19 Conn, D. (2020, 7 april). World Cup likely to stay in Qatar despite new bribery accusations in US. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2020/apr/07/world-cup-likely-to-stay-in-qatar-despite-new-bribery-accusations-in-us
20 Keh, A. (2017, 27 juni). In Long-Secret FIFA Report, More Details but No Smoking Gun. [Artikel]. Geraadpleegd van The New York Times: https://www.nytimes.com/2017/06/27/sports/fifa-garcia-report.html
21 BBC Sport. (2014, 13 november). World Cup 2022: Qatar cleared of corruption by Fifa. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.bbc.com/sport/av/football/30034291
22 Booth, R. (2015, 4 november). ‘We will be ready, inshallah’: inside Qatar’s $200bn World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2015/nov/14/qatar-world-cup-200-billion-dollar-gamble
23 Knecht, E. (2019, 26 september). World Cup host Qatar sees climate-controlled stadiums as the future. [Artikel]. Geraadpleegd van Reuters: https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-climate-idUSKBN1WB2X1
24 Architect (2015, 25 augustus). Top 10 Qatar 2022 FIFA World Cup infrastructure projects. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.middleeastarchitect.com/gallery/top-10-qatar-2022-fifa-world-cup-infrastructure-projects
25 Qubein, R. (2022, 26 maart). Qatar Plans 100+ New Hotels For FIFA World Cup Later This Year. [Artikel]. Geraadpleegd van Forbes: https://www.forbes.com/sites/ramseyqubein/2022/03/26/qatar-plans-100-hotels-in-time-for-fifa-world-cup-later-this-year/
26 Lusail. Geraadpleegd op 31 maart 2022, van Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Lusail
27 Migrant Workers in Qatar – Trapped in Slave-like conditions as they work for World Cup 2022. (2019, 8 juni). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=BjgYVHdU0Zo
28 Pattison, P. & Sedhai, R. (2020, 7 mei). Qatar’s migrant workers beg for food as Covid-19 infections rise. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/global-development/2020/may/07/qatars-migrant-workers-beg-for-food-as-covid-19-infections-rise
29 Keynote Address – Gianni Infantino, FIFA President | Soccerex Connected. (2020, 12 oktober). Geraadpleegd op 6 oktober 2021, van YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=k0HjHeJ5Qos
30 Gibson, O. (2016, 6 april). Panama Papers: Fifa president Infantino pulled into corruption scandal. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/news/2016/apr/05/panama-papers-pull-fifa-uefa-chief-gianni-infantino-corruption-scandal
31 MacInness, P. (2018, 2 november). Gianni Infantino urged Manchester City chairman to ‘be positive’ in FFP talks. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2018/nov/02/gianni-infantino-manchester-city-psg-positive-ffp-talks
32 The Independent (2016, 5 augustus). Gianni Infantino: Fifa president cleared following ethics committee investigation. [Artikel]. Geraadpleegd op: https://www.independent.co.uk/sport/football/news/gianni-infantino-fifa-president-cleared-following-ethics-committee-investigation-a7173616.html
33 Conway, R. (2016, 14 juli). Fifa president Gianni Infantino to be interviewed by ethics committee. [Artikel]. Geraadpleegd van BBC Sport: https://www.bbc.com/sport/football/36795446
34 NOS Voetbal. (2020, 30 juli). Zwitserse justitie opent strafrechtelijk onderzoek naar FIFA-baas Infantino. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://nos.nl/artikel/2342313-zwitserse-justitie-opent-strafrechtelijk-onderzoek-naar-fifa-baas-infantino
35 Delaney, M. (2022, 2 april). Tantalising World Cup draw adds first layer of gloss to Qatar’s morally bankrupt tournament. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/sport/football/world-cup-draw-qatar-2022-sportswashing-b2049518.html
36 Reiche, D. (2014, 18 december). Postponing democracy: Qatar’s modernization attempts fail without inclusive political institutions. [Artikel]. Geraadpleegd van An-Nahar: https://www.annahar.com/english/article/199010-postponing-democracy-qatars-modernizationization-attempts-fail-without-inclusive
37 Astorri, F. (2013, 22 april). Qatar sentences man to 40 lashes for drinking alcohol. [Artikel]. Geraadpleegd van Arabian Business: https://www.arabianbusiness.com/qatar-sentences-man-40-lashes-for-drinking-alcohol-498986.html
38 Batha, E. (2013, 28 september). Special report: The punishment was death by stoning. The crime? Having a mobile phone. [Artikel]. Geraadpleegd van The Independent: https://www.independent.co.uk/news/world/politics/special-report-punishment-was-death-stoning-crime-having-mobile-phone-8846585.html
39 Committee to Protect Journalists. (2014, 17 september). New cybercrime law could have serious consequences for press freedom in Qatar. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://cpj.org/2014/09/new-cybercrime-law-could-have-serious-consequences/
40 Dorsey, J.M. (2015, 5 april). Qatari Promises of Labor Reform Ring Hollow Amid Revived Corruption Allegations. [Artikel]. Geraadpleegd van The Huffington Post: https://www.huffpost.com/entry/qatari-promises-of-labour_b_7209936?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvVGFtaW1fYmluX0hhbWFkX0FsX1RoYW5p&guce_referrer_sig=AQAAAG3R0cmroX4qlvzgNXgxO0JbCcu05IT5DFYvCOYXjLRpmyIE_OBZRWj9OtxTU8BT2fSVd2XjEf8oFlmMBdWvz6VyLXT6J4_hDFNY2nexXpDurN8p5l-F82mg8jNFVfwvR0-qHJfignNAjrAlXIX8_9uU5Pnt2i-lEHJjm-BaXs5H
41 2017 World Freedom Index. Geraadpleegd 6 oktober 2021, van: https://www.worldfreedomindex.com/
42 2021 Democracy Index. Geraadpleegd 2 augustus 2022, van: https://en.wikipedia.org/wiki/Democracy_Index
43 2021 World Press Freedom Index. Geraadpleegd 6 oktober 2021, van: https://rsf.org/en/ranking_table
44 Farand, C. (2018, 11 juni). Fifa accused of greenwashing in World Cup carbon offset scheme. [Artikel]. Geraadpleegd van Climate Change News: https://www.climatechangenews.com/2018/06/11/fifa-accused-greenwashing-world-cup-carbon-offset-scheme/
45 Country overshoot days. Geraadpleegd 2 augustus 2022, van: https://www.overshootday.org/newsroom/country-overshoot-days/
46 Booth, R. (2015, 14 november). ‘We will be ready, inshallah’: inside Qatar’s $200bn World Cup. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/football/2015/nov/14/qatar-world-cup-200-billion-dollar-gamble
47 Herald Sun. (2016, 25 maart). Qatar forced to offer free tickets and flags to football ‘fans’. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.heraldsun.com.au/sport/football/qatar-forced-to-offer-free-tickets-and-flags-to-football-fans/news-story/cab8fbf7548c167fdf616435500741a3
48 The Guardian. (2014, 17 december). Qatar hires migrant workers as ‘fake sports fans’ to fill up empty arenas. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/qatar-migrant-workers-fake-sports-fans
49 The Local. (2015, 16 januari). Qatar ‘buys’ noisy Spanish handball fans. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.thelocal.es/20150116/qatar-handball-team-buys-noisy-spanish-fans
50 Amnesty International (2020). Reality check 2020: countdown to the 2022 World Cup. Migrant worker’s rights in Qatar [PDF-versie]. Geraadpleegd van: https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/05/MDE2232972020ENGLISH.pdf
51 Pattison, P. (2020, 16 maart). Qatar World Cup: report reveals 34 stadium worker deaths in six years. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/global-development/2020/mar/16/qatar-world-cup-report-reveals-34-stadium-worker-deaths-in-six-years
52 Pattison, P., McIntyre, N., Mukhtar, I., Eapen, N., Bhuyan, O. U., Bhattarai, U. & Piyari, A. (2021, 23 februari). Revealed: 6,500 migrant workers have died in Qatar since World Cup awarded. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/23/revealed-migrant-worker-deaths-qatar-fifa-world-cup-2022
53 Kelly, A., McIntyre, N. & Pattison, P. (2019, 2 oktober). Revealed: hundreds of workers dying of heat stress in Qatar each year. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/global-development/2019/oct/02/revealed-hundreds-of-migrant-workers-dying-of-heat-stress-in-qatar-each-year
54 Pattison, P. (2019, 7 oktober). Sudden deaths of hundreds of migrant workers in Qatar not investigated. [Artikel]. Geraadpleegd van The Guardian: https://www.theguardian.com/global-development/2019/oct/07/sudden-deaths-of-hundreds-of-migrant-workers-in-qatar-not-investigated
55 AD Sportwereld (2022, 31 maart). Ronald de Boer gelooft niks van 6500 WK-doden in Qatar: ‘Ze zijn allemaal op een hoop gegooid’. [Artikel]. Geraadpleegd van: https://www.ad.nl/buitenlands-voetbal/ronald-de-boer-gelooft-niks-van-6500-wk-doden-in-qatar-ze-zijn-allemaal-op-een-hoop-gegooid~a33ea53b/